Đề xuất mới tháo gỡ điểm nghẽn chuyển đơn vị sự nghiệp công lập sang mô hình doanh nghiệp

Việc chuyển đổi đơn vị sự nghiệp công lập sang mô hình doanh nghiệp đang bước vào giai đoạn điều chỉnh chính sách quan trọng, khi Bộ Tài chính đề xuất một nghị định mới nhằm hoàn thiện khung pháp lý, tháo gỡ các điểm nghẽn kéo dài trong thời gian qua.

Theo đánh giá, dù đã có hành lang pháp lý từ năm 2020, tiến trình chuyển đổi vẫn diễn ra chậm hơn kỳ vọng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải điều chỉnh chính sách theo hướng linh hoạt, phù hợp hơn với thực tiễn vận hành của các đơn vị sự nghiệp công lập.

Một trong những điểm đáng chú ý là dự thảo nghị định lần này không chỉ dừng ở việc chuyển đổi sang công ty cổ phần, mà còn bổ sung phương án chuyển thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. Đây được xem là bước đi trung gian phù hợp, giúp nhiều đơn vị có thể thích ứng dần với cơ chế thị trường trước khi tiến tới cổ phần hóa.

Đề xuất mới tháo gỡ điểm nghẽn chuyển đơn vị sự nghiệp công lập sang mô hình doanh nghiệp

Thực tế cho thấy, trong giai đoạn 2021–2025, số lượng đơn vị sự nghiệp công lập nằm trong danh mục chuyển đổi lên tới hàng trăm đơn vị, nhưng số hoàn thành chuyển đổi còn rất hạn chế. Dù vậy, những đơn vị đã thực hiện chuyển đổi bước đầu ghi nhận tín hiệu tích cực, với hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định hơn, doanh thu và lợi nhuận cải thiện, thu nhập người lao động tăng và chất lượng dịch vụ được nâng lên.

Tuy nhiên, tiến độ chậm không chỉ xuất phát từ yếu tố khách quan mà còn đến từ tâm lý e ngại thay đổi của chính các đơn vị. Nhiều đơn vị vẫn quen với cơ chế bao cấp, chưa sẵn sàng chuyển sang mô hình doanh nghiệp với yêu cầu tự chủ cao hơn. Bên cạnh đó, không ít đơn vị có tình hình tài chính yếu kém, thua lỗ kéo dài, khiến việc thu hút nhà đầu tư trở nên khó khăn.

Ở góc độ khách quan, đặc thù của nhiều lĩnh vực sự nghiệp công là cung cấp dịch vụ công thiết yếu, không thuộc diện cổ phần hóa. Đồng thời, tỷ lệ đơn vị có khả năng tự chủ tài chính còn thấp, khiến số lượng đủ điều kiện chuyển đổi bị thu hẹp đáng kể.

Một điểm nghẽn lớn khác nằm ở công tác xử lý nhà, đất. Quy định yêu cầu phải hoàn tất phương án sắp xếp, xử lý tài sản trước khi chuyển đổi, trong khi thực tế nhiều đơn vị còn vướng mắc về hồ sơ pháp lý, tranh chấp hoặc chưa được địa phương phê duyệt.

Dự thảo nghị định mới vì vậy tập trung giải quyết đồng thời các vấn đề về phạm vi, đối tượng và tiêu chí chuyển đổi. Theo đó, các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc bộ, ngành, địa phương đều có thể nằm trong diện xem xét, với điều kiện đáp ứng tiêu chí cụ thể về lĩnh vực hoạt động và mức độ tự chủ tài chính.

Đối với mô hình công ty cổ phần, đơn vị phải đảm bảo tự chủ chi thường xuyên hoặc cả chi đầu tư trong ít nhất hai năm gần nhất. Trong khi đó, mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên sẽ áp dụng với những lĩnh vực Nhà nước cần nắm giữ toàn bộ vốn, như thông tin, truyền thông, xuất bản hay công tác xã hội.

Việc bổ sung mô hình doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước được đánh giá là phù hợp với thực tiễn, khi nhiều đơn vị có nhu cầu đổi mới quản trị nhưng chưa đủ điều kiện hoặc chưa sẵn sàng cổ phần hóa ngay lập tức. Đây có thể coi là bước “đệm” quan trọng trong lộ trình chuyển đổi.

Ngoài ra, dự thảo cũng hướng tới việc mở rộng danh mục lĩnh vực được phép chuyển đổi, khắc phục hạn chế của quy định hiện hành khi chưa bao quát hết các đơn vị có khả năng vận hành theo cơ chế thị trường.

Ở tầm vĩ mô, việc hoàn thiện khung pháp lý cho chuyển đổi đơn vị sự nghiệp công lập không chỉ mang ý nghĩa cải cách khu vực công, mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, giảm gánh nặng ngân sách và thúc đẩy phát triển thị trường dịch vụ.

Trong bối cảnh nền kinh tế đang đòi hỏi ngày càng cao về hiệu quả và tính minh bạch, việc chuyển đổi này nếu được triển khai đúng hướng sẽ tạo ra động lực mới cho khu vực sự nghiệp công, đồng thời mở ra cơ hội thu hút nguồn lực xã hội tham gia cung ứng dịch vụ.

Dù vậy, để chính sách đi vào cuộc sống, yếu tố then chốt vẫn là sự đồng thuận và quyết tâm từ các cơ quan quản lý cũng như chính các đơn vị sự nghiệp công lập. Việc thay đổi tư duy, nâng cao năng lực quản trị và chủ động thích ứng với cơ chế thị trường sẽ quyết định thành công của quá trình chuyển đổi.

Dự thảo nghị định hiện đang được lấy ý kiến rộng rãi, kỳ vọng sẽ sớm hoàn thiện và ban hành, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho giai đoạn cải cách tiếp theo của khu vực công tại Việt Nam.