Cánh đồng muối và giấc mơ du lịch ven biển

Phía sau vẻ đẹp của ruộng muối

Buổi trưa, nắng từ trên cao dội xuống những ô ruộng muối vuông vức ở Đông Hải (tỉnh Bạc Liêu cũ, nay là tỉnh Cà Mau). Trên mặt ruộng, lớp nước mặn mỏng tang còn chưa kịp kết tinh hết, nằm lặng dưới ánh trời, phản chiếu những mảng mây trắng trôi chậm. Dưới cái nắng chói chang của vùng biển, cánh đồng muối bỗng lấp lánh ánh bạc, loang loáng như những tấm gương nước trải dài đến tận chân trời.

Từ con đường ven biển nhìn xuống, khung cảnh ấy hiện ra vừa giản dị vừa mê hoặc. Những ô ruộng vuông vức, những vệt muối trắng, những dáng người lom khom cào muối… tất cả hòa vào nhau tạo nên một bức tranh đặc trưng của miền đất Bạc Liêu.

Những cánh đồng muối ở Bạc Liêu mang vẻ đẹp mê hoặc du khách. Tác phẩm: Mùa thu hoạch. Tác giả: NSNA Trần Thị Thu Đông, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam.

Không ít du khách đi ngang qua đã ghé lại ngắm nhìn, rồi dùng điện thoại ghi lại khoảnh khắc hiếm có của cánh đồng muối giữa trưa nắng. Anh Phạm Tính Trung (38 tuổi), một người yêu thích du lịch tự do đến từ TP. Hồ Chí Minh, không giấu được sự ngạc nhiên khi lần đầu nhìn thấy những ô ruộng muối lấp lánh trải dài trước mắt.

“Nhìn từ xa cứ tưởng như mặt nước phản chiếu bầu trời. Những ô ruộng vuông vức, ánh nắng lấp lánh trên mặt ruộng tạo cảm giác rất đặc biệt. Tôi đã đi nhiều nơi, nhưng cảnh ruộng muối như thế này thực sự rất đẹp và có sức hút riêng”, anh Trung chia sẻ trong lúc tranh thủ ghi lại vài bức ảnh kỷ niệm bên cánh đồng muối ở Đông Hải.

Chính vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy sức cuốn hút ấy khiến không ít người đặt ra câu hỏi: “Liệu những cánh đồng muối lâu nay vốn chỉ gắn với mưu sinh của diêm dân có thể trở thành một điểm đến du lịch?”.

Thực tế, ở nhiều nơi trên thế giới, ruộng muối đã trở thành điểm tham quan độc đáo, nơi du khách không chỉ chụp ảnh mà còn được trải nghiệm công việc của người làm muối. Với cảnh quan đặc trưng và bề dày lịch sử nghề muối lâu đời, vùng muối ở Bạc Liêu cũng được xem là nơi có nhiều tiềm năng để phát triển loại hình du lịch trải nghiệm này.

Nhưng với những người gắn bó cả đời với ruộng muối ở đây, phía sau vẻ đẹp khiến du khách trầm trồ ấy lại là một câu chuyện dài của nhọc nhằn và thăng trầm.

Nghề làm muối phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nắng gió. Chỉ cần vài cơn mưa trái mùa cũng có thể cuốn trôi công sức của diêm dân sau nhiều ngày phơi ruộng, dẫn nước, chờ muối kết tinh. Có những vụ mùa nắng thuận, hạt muối trắng chất thành đụn. Nhưng cũng có năm thời tiết thất thường, muối chưa kịp thu đã tan theo những cơn mưa bất chợt.

Du khách thích thú check-in, chụp ảnh tại những cánh đồng muối ở Bạc Liêu.

Đứng giữa ruộng muối đang lấp lánh dưới nắng trưa, ông Nguyễn Văn Sang, một diêm dân lâu năm ở vùng muối Đông Hải, vừa thoăn thoắt cào muối vừa kể rằng nghề này cực nhất là phải “trông trời”.

“Có khi phơi ruộng cả tuần, muối vừa kết tinh thì mưa xuống, coi như mất hết. Nghề muối cực nhưng bà con ở đây quen rồi, bỏ thì không đành”.

Ông Sang nói và cho biết thêm: “Bữa trước có mấy người đi du lịch ngang qua, thấy ruộng muối đẹp quá nên dừng lại hỏi tui cho xuống ruộng chụp hình được không. Lúc đầu tui cũng ngại lắm, sợ người ta đi lại làm hư mặt ruộng. Nhưng thấy họ thích quá, cứ đứng nhìn hoài nên bà con cũng gật đầu cho xuống một góc”, ông Sang kể.

“Chụp xong họ còn chạy lại nói cám ơn rồi gửi tui 200.000 đồng. Tui nói thôi, có gì đâu mà lấy tiền. Nhưng họ cứ một mực nhét vô túi, nói coi như gửi bà con ly cà phê”, ông nói tiếp, ánh mắt vẫn hướng ra cánh đồng muối trắng lóa như nhìn thấy một cách mưu sinh khác từ chính cánh đồng quen thuộc này.

Mở lối sinh kế từ đồng muối

Câu chuyện nhỏ của ông Sang không phải là trường hợp hiếm. Những năm gần đây, ngày càng có nhiều người đi ngang qua vùng muối ven biển Bạc Liêu dừng lại chụp ảnh, tò mò muốn bước xuống ruộng để tận mắt xem cách những hạt muối kết tinh dưới nắng.

Hạt muối Bạc Liêu được diêm dân tạo hình thành các sản phẩm lưu niệm phục vụ du lịch. Ảnh: Nam Nhật

Điều đó khiến không ít diêm dân bắt đầu nghĩ đến một khả năng khác cho những cánh đồng muối lâu nay chỉ gắn với mưu sinh. Nếu được tổ chức hợp lý, nơi đây không chỉ là ruộng sản xuất mà còn có thể trở thành điểm đến trải nghiệm cho du khách muốn khám phá một nghề truyền thống của vùng biển Bạc Liêu.

Trên thực tế, ý tưởng đưa du khách đến với ruộng muối thực ra đã được nghiên cứu. Như tại ấp Vĩnh Tiến, xã Vĩnh Thịnh, huyện Hòa Bình (cũ), địa phương đã và đang triển khai thí điểm mô hình “Làng du lịch cộng đồng muối thông minh” nhằm bảo tồn nghề muối truyền thống và mở ra hướng sinh kế mới cho diêm dân.

Mô hình này nằm trong dự án bảo tồn và nâng cao giá trị nghề muối gắn với phát triển du lịch ven biển huyện Hòa Bình, do tỉnh Bạc Liêu phối hợp với Quỹ Môi trường toàn cầu của Liên Hợp Quốc triển khai. Khu vực thí điểm có 24,8 ha ruộng muối của 16 hộ diêm dân tham gia. Ngoài sản xuất muối, nơi đây được định hướng tổ chức các hoạt động trải nghiệm như tham quan ruộng muối, thử cào muối, tìm hiểu đời sống diêm dân và thưởng thức các sản phẩm từ muối.

Các hộ dân được tập huấn làm du lịch cộng đồng, tổ chức thành các nhóm như: sản xuất muối, ẩm thực, biểu diễn đờn ca tài tử, hướng dẫn trải nghiệm nghề muối. Một số hạng mục như nhà trưng bày nghề muối, khu trải nghiệm cào muối, điểm dừng chân cho du khách đã được lên kế hoạch xây dựng.

Sau khi sát nhập với tỉnh Cà Mau, vùng muối Bạc Liêu hiện tập trung chủ yếu ở các xã ven biển như Vĩnh Thịnh, Vĩnh Hậu, Long Điền Đông, Long Điền Tây, Điền Hải… Nhiều năm qua, những cánh đồng muối trắng lấp lánh dưới nắng, trải dài đến tận chân trời, đã trở thành điểm đến hấp dẫn đối với nhiều du khách và nhiếp ảnh gia trong và ngoài nước. Không ít bộ ảnh nghệ thuật về ruộng muối Bạc Liêu từng đoạt giải tại các cuộc thi nhiếp ảnh, góp phần đưa hình ảnh làng muối ven biển đến gần hơn với công chúng.

Những sản phẩm lưu niệm làm từ muối được sáng tạo ngay trên ruộng muối. Ảnh: Nam Nhật

Trong nhiều năm, tỉnh Bạc Liêu cũng đã từng bước đặt vấn đề bảo tồn và nâng giá trị nghề muối – một nghề truyền thống có lịch sử hơn trăm năm của vùng ven biển. Qua các nhiệm kỳ lãnh đạo tỉnh, trong đó có giai đoạn ông Võ Văn Dũng giữ cương vị Chủ tịch UBND tỉnh rồi Bí thư Tỉnh ủy, địa phương nhiều lần nhấn mạnh việc giữ gìn làng muối như một phần bản sắc của vùng đất ven biển.

Thành quả là giá trị của nghề muối nơi đây đã được ghi nhận khi năm 2020, nghề làm muối ở Bạc Liêu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nghề truyền thống hơn trăm năm tuổi ấy không chỉ tạo nên sinh kế cho nhiều thế hệ diêm dân mà còn lưu giữ những tri thức sản xuất đặc trưng của vùng đất ven biển.

Từ nền tảng đó, Bạc Liêu đang từng bước định hướng phát triển du lịch trải nghiệm gắn với nghề muối. Du khách đến đây không chỉ tham quan cánh đồng muối mà còn có thể trực tiếp thử cào muối, thu hoạch muối cùng diêm dân, thưởng thức ẩm thực vùng biển, nghe đờn ca tài tử hay tìm hiểu đời sống của những người gắn bó cả đời với hạt muối. Đầu năm 2025, tỉnh còn tổ chức Festival nghề muối Việt Nam – Bạc Liêu với chủ đề “Hành trình trăm năm nghề muối – Đời người”, nhằm quảng bá hình ảnh làng muối và nâng tầm giá trị hạt muối Việt Nam.

Đánh thức những “mùa thu hạt ngọc”

Nhưng để biến những cánh đồng muối thành sản phẩm du lịch đặc trưng vẫn còn không ít trở ngại. Phần lớn ruộng muối hiện nay vẫn là nơi sản xuất thuần túy, hạ tầng phục vụ du lịch gần như chưa có. Người làm muối vốn quen với công việc đồng áng, ít có điều kiện tiếp cận các kỹ năng làm du lịch. Bởi vậy, những du khách dừng chân chụp ảnh giữa ruộng muối như câu chuyện của ông Sang vẫn chủ yếu mang tính tự phát. Tuy nhiên, chính những khoảnh khắc giản dị ấy lại gợi mở một hướng đi mới.

Hạt muối được tạo hình thành sản phẩm lưu niệm, mở ra hướng gia tăng giá trị cho nghề làm muối. Ảnh: Nam Nhật

Ông Lê Đình Minh Thy, Giám đốc Vietravel - Chi nhánh Cần Thơ, cho rằng, tỉnh Bạc Liêu cũ sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch gắn với nghề muối truyền thống – một làng nghề đã tồn tại hơn trăm năm. Việc khai thác các cánh đồng muối như một sản phẩm du lịch trải nghiệm không chỉ góp phần bảo tồn giá trị văn hóa của nghề muối mà còn mở ra thêm sinh kế cho diêm dân, nâng cao thu nhập cho cộng đồng địa phương. Tuy vậy, để mô hình này phát triển bền vững, địa phương cần tiếp tục đầu tư hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, đào tạo nguồn nhân lực tại chỗ và chú trọng bảo vệ môi trường sinh thái vùng ven biển.

Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, trước khi sáp nhập địa giới hành chính, Ủy ban nhân dân tỉnh Bạc Liêu đã phê duyệt Đề án nâng cao giá trị sản xuất và chế biến muối giai đoạn 2025–2030, với mục tiêu phát triển ngành muối theo hướng hiệu quả và bền vững. Trong khuôn khổ đề án này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hỗ trợ triển khai dự án nâng cấp, cải tạo hạ tầng đồng muối tại xã Long Điền với tổng vốn đầu tư hơn 100 tỷ đồng. Dự án dự kiến xây dựng hơn 15 km đường giao thông nội đồng, thay mới 4 cây cầu, phục vụ cho vùng sản xuất muối rộng trên 1.300 ha. Khi hoàn thành, hệ thống hạ tầng này không chỉ giúp việc sản xuất muối thuận lợi hơn mà còn mở ra điều kiện để hình thành các mô hình trải nghiệm, tham quan cánh đồng muối trong tương lai.

Bạc Liêu có nghề muối hơn trăm năm, nhưng đến nay vẫn chưa có một lễ hội nghề muối đúng nghĩa dành cho du khách. Ý tưởng về một “lễ hội cào muối” hay “mùa thu hạt ngọc” vì thế vẫn còn là khoảng trống chờ được đánh thức. Trong khi đó, hạt muối Bạc Liêu từ lâu được xem là một trong những loại muối có chất lượng tốt nhất cả nước, kết tinh từ nắng gió biển Đông và kinh nghiệm của nhiều thế hệ diêm dân. Nếu được tổ chức bài bản, một lễ hội vào mùa thu hoạch – nơi du khách có thể bước xuống ruộng muối, cùng diêm dân cào muối, gom từng lớp “hạt ngọc của biển” – không chỉ tạo điểm nhấn du lịch mà còn góp phần tôn vinh giá trị của nghề muối truyền thống, đưa hạt muối Bạc Liêu bước ra khỏi những ruộng phơi nắng để trở thành một sản phẩm văn hóa đặc sắc của vùng đất này.

Không chỉ có những cánh đồng muối trắng trải dài ven biển, vùng đất mặn ở Bạc Liêu còn nuôi dưỡng nhiều sản vật đặc trưng. Trong đó có rau sam – loài cây mọc tự nhiên trên những bãi đất nhiễm mặn quanh các ruộng muối. Từ lâu, đây là món ăn dân dã quen thuộc của cư dân ven biển, đồng thời được nhiều tài liệu dinh dưỡng ghi nhận là có lợi cho sức khỏe. Nếu được khai thác hợp lý, những sản vật như rau sam có thể trở thành một phần của trải nghiệm du lịch vùng muối, nơi du khách không chỉ xem cách làm muối mà còn thưởng thức ẩm thực đặc trưng của vùng đất mặn.

Hiện tại, nhiều diêm dân cũng bắt đầu nghĩ xa hơn câu chuyện làm muối đơn thuần. Họ mong muốn biến những ruộng muối quen thuộc thành không gian trải nghiệm cho du khách, nơi người ta có thể tự tay cào muối, thu gom những “hạt ngọc” trắng vừa kết tinh trên mặt ruộng. Sau trải nghiệm ấy, du khách còn có thể cùng người dân chế biến những món ăn giản dị từ chính hạt muối họ vừa thu hoạch. Thực hiện một khâu sản xuất các mặt hàng muối, tham quan các sản phẩm muối địa phương, sản xuất các sản phẩm lưu niệm từ muối... Qua đó, câu chuyện về hạt muối Bạc Liêu không chỉ dừng lại ở sản xuất, mà còn mở ra một cách tiếp cận mới để du khách hiểu và trân trọng hơn giá trị của nghề muối trăm năm.

Chiều xuống trên cánh đồng muối Đông Hải. Một vài diêm dân vẫn lặng lẽ cào từng lớp muối. Nghề muối hôm nay không còn dễ sống như trước. Giá muối bấp bênh, thời tiết thất thường, nhiều người đã phải rời ruộng tìm kế sinh nhai khác.

Vì thế, nếu một ngày những cánh đồng muối ven biển này không chỉ làm ra hạt muối, mà còn đón bước chân du khách, thì đó có thể là một con đường để nghề muối tiếp tục tồn tại. Với những người như ông Sang, hy vọng ấy không nằm ở những điều quá xa xôi. Nó có thể bắt đầu từ những vị khách dừng xe bên đường chỉ để ngắm nhìn cánh đồng muối lấp lánh dưới nắng, rồi bước xuống ruộng, tò mò hỏi chuyện người làm muối – như một cách để hạt muối của vùng biển này kể tiếp câu chuyện của mình...