Sẽ xóa bỏ độc quyền và các rào cản không hợp lý trong ngành điện
Tại Hội nghị đại biểu Quốc hội chuyên trách vừa qua, Dự thảo Luật Điện lực sửa đổi đã được đưa ra thảo luận, dù lần đầu tiên và với thời gian gấp rút. Dự thảo này dự kiến sẽ được thông qua tại Kỳ họp thứ tám của Quốc hội vào tháng 10 tới. Trong số các giải pháp đề xuất, TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế cho rằng, việc tăng cường minh bạch về các chỉ tiêu kỹ thuật và chi phí hoạt động của ngành điện, cùng với việc nâng cao sự giám sát xã hội.
Điện năng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, và việc điều chỉnh giá điện sẽ tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, khả năng cạnh tranh của sản phẩm trong nước, cũng như chi tiêu của các hộ gia đình. Việc tăng giá điện có thể tạo ra áp lực lớn lên lạm phát và làm chậm tốc độ tăng trưởng kinh tế. Trước đây, giá điện thường được cố định bởi Chính phủ trong một thời gian dài, với ít điều chỉnh lớn, điều này cho thấy sự cần thiết phải có một cơ chế linh hoạt hơn theo nguyên tắc thị trường.
Theo Dự thảo, Điều 5 quy định rõ rằng Nhà nước sẽ xóa bỏ độc quyền và các rào cản không hợp lý trong ngành điện, thực hiện xã hội hóa tối đa trong việc đầu tư và sử dụng cơ sở vật chất của hệ thống truyền tải điện quốc gia, đồng thời thu hút các thành phần kinh tế tham gia vào việc phát triển nguồn điện và lưới điện. Tuy nhiên, Nhà nước vẫn giữ độc quyền về một số lĩnh vực quan trọng như điều độ hệ thống điện, đầu tư các dự án điện hạt nhân và thủy điện đa mục tiêu, cũng như lưới truyền tải điện quan trọng từ cấp điện áp 220 kV trở lên.
Về vấn đề này, đại biểu Đinh Ngọc Minh, thuộc Ủy ban Kinh tế của Quốc hội đã đặt câu hỏi về việc liệu Dự thảo có thực sự giảm bớt độc quyền trong ngành điện hay không và liệu việc duy trì độc quyền ở cấp độ nào là hợp lý.
Trong đó, ông Minh dẫn chứng ngành viễn thông như một ví dụ thành công trong việc bỏ độc quyền, cho thấy sự cần thiết phải có những bước đi tương tự trong ngành điện.
Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội khuyến nghị cần làm rõ các quy định trong Điều 5 để đảm bảo tính khả thi và thu hút đầu tư. Cụ thể, Nhà nước chỉ nên độc quyền đối với phần truyền tải điện cao áp và siêu cao áp, trong khi các lĩnh vực khác có thể được xã hội hóa để tạo điều kiện thuận lợi cho huy động nguồn lực.
Thứ trưởng Bộ Công Thương Trương Thanh Hoài đã giải thích, dự thảo đã quy định rõ phạm vi độc quyền của Nhà nước, chủ yếu tập trung vào điều độ hệ thống điện và các dự án quan trọng nhằm bảo đảm ổn định hệ thống điện quốc gia. Đối với truyền tải điện, Nhà nước sẽ duy trì độc quyền chỉ đối với các lưới điện cao áp và siêu cao áp, trong khi các dự án khác sẽ được xã hội hóa.
Đại diện cơ quan soạn thảo cho biết, EVN hiện chỉ nắm giữ 38% công suất hệ thống điện quốc gia và thị trường điện đang từng bước hình thành sự cạnh tranh công khai. Việc Trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia chuyển từ EVN về Bộ Công thương là một bước quan trọng trong việc nâng cao tính minh bạch.
Giảm độc quyền để phát triển một thị trường điện đa dạng hơn
Theo thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cần phải rà soát các quy định về đầu tư vào các dự án quan trọng để không làm hạn chế cơ hội huy động nguồn lực xã hội trong phát triển ngành điện. Một trong những lý do chính để giảm độc quyền trong ngành điện là đảm bảo cạnh tranh công bằng. Khi một hoặc vài công ty kiểm soát toàn bộ thị trường điện, thiếu vắng sự cạnh tranh có thể dẫn đến tình trạng dịch vụ kém chất lượng và giá cả cao. Giảm độc quyền sẽ mở ra cơ hội cho nhiều nhà cung cấp và nhà đầu tư mới gia nhập thị trường, từ đó cải thiện chất lượng dịch vụ và giảm giá điện cho người tiêu dùng. Sự cạnh tranh trong ngành điện sẽ khuyến khích các công ty cải tiến công nghệ và nâng cao hiệu quả hoạt động để thu hút khách hàng.
Khi ngành điện được mở rộng cho nhiều nhà đầu tư, sự cạnh tranh sẽ kích thích các công ty tìm kiếm và áp dụng các công nghệ tiên tiến nhằm nâng cao hiệu suất và giảm chi phí. Đầu tư vào công nghệ mới, như các hệ thống năng lượng tái tạo và lưới điện thông minh, sẽ không chỉ giúp cải thiện chất lượng cung cấp điện mà còn giúp Việt Nam đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Hơn nữa, việc giảm độc quyền tạo ra môi trường đầu tư hấp dẫn hơn, thu hút thêm vốn đầu tư trong và ngoài nước.
Một vấn đề nghiêm trọng liên quan đến độc quyền trong ngành điện là sự thiếu minh bạch và khả năng phát sinh tham nhũng. Khi một công ty hoặc tập đoàn kiểm soát toàn bộ thị trường, việc giám sát và quản lý trở nên khó khăn hơn, dẫn đến tình trạng lạm dụng quyền lực. Việc mở cửa thị trường cho nhiều đối thủ cạnh tranh giúp cải thiện mức độ minh bạch và giám sát, giảm thiểu rủi ro tham nhũng và đảm bảo nguồn cung cấp điện công bằng và hiệu quả.
Việt Nam đang chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng trong nhu cầu tiêu thụ điện, việc giảm độc quyền và phát triển một thị trường điện đa dạng hơn sẽ giúp đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. Sự gia tăng số lượng các nhà cung cấp và dự án năng lượng mới sẽ giúp phân bổ rủi ro và đảm bảo khả năng đáp ứng nhu cầu điện ngày càng cao của nền kinh tế.
Vậy nên, việc giảm độc quyền trong ngành điện ở Việt Nam không chỉ là một bước đi cần thiết để cải thiện sự cạnh tranh và chất lượng dịch vụ mà còn mang lại nhiều lợi ích lâu dài cho nền kinh tế và xã hội. Để thực hiện điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các nhà đầu tư, nhằm xây dựng một thị trường điện công bằng, minh bạch và hiệu quả.
P. Chính
