Trong bối cảnh chuyển đổi số đang lan rộng đến mọi lĩnh vực kinh tế – xã hội, Việt Nam đang từng bước mở rộng các chính sách số hóa hoạt động thuế đối với hộ kinh doanh, bao gồm yêu cầu sử dụng hóa đơn điện tử, máy tính tiền và phần mềm kê khai doanh thu. Tuy nhiên, sự dịch chuyển này đang vô tình tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa khối doanh nghiệp chính thức và hàng triệu hộ kinh doanh siêu nhỏ. Đặc biệt là các nhóm ngành dịch vụ thủ công như cắt tóc, gội đầu, làm móng, spa quy mô cá thể.
 |
| Nhiều hộ kinh doanh tháo biển hiệu làm freelancer |
Việt Nam hiện có hơn 5 triệu hộ kinh doanh cá thể, chiếm gần 30% lực lượng lao động phi chính thức và đóng góp đáng kể cho nền kinh tế trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ ăn uống và làm đẹp, tạo việc làm cho hàng chục triệu lao động. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất khi có thay đổi lớn về chính sách do kém hiểu biết công nghệ và thiếu nhạy bén với thị trường. Đặc biệt nếu thay đổi đó chưa tỉ lệ thuận với tư duy cập nhật và tâm lý chấp nhận thay đổi của nhiều hộ dân.
 |
| Hình ảnh hộ kinh doanh spa đóng cửa nhưng vẫn làm nếu có khách đặt lịch |
 |
| Hiệu thuốc trên địa bàn xã Thạch Đà gỡ biển hiệu nhưng vẫn mở cửa đón khách đến mua thuốc |
Việc một bộ phận hộ kinh doanh “rút lui” hoặc chuyển sang hoạt động phi chính thức (không bảng hiệu, không đăng ký, giao dịch hoàn toàn bằng tiền mặt) đang trở thành thực trạng tại nhiều địa phương. Hệ lụy kéo theo không chỉ làm thất thoát nguồn thu thuế của nhà nước mà còn ảnh hưởng đến mức độ an toàn tiêu dùng, quản lý lao động. Từ đó gây suy yếu hệ sinh thái kinh doanh siêu nhỏ vốn đang là “mạng lưới an sinh kinh tế tự nhiên” của hàng triệu người. Nếu không được ngăn chặn kịp thời và định hướng tư duy thì quá trình số hóa sẽ vô tình tạo nên một tầng lớp kinh tế “bị bỏ lại phía sau”, nơi công nghệ không là cơ hội, mà trở thành yếu tố tiên quyết để "khai tử" những chủ hộ kinh doanh còn yếu kém về việc sử dụng công nghệ.
Không thể phủ nhận số hóa quản lý thuế là một bước tiến cần thiết nhằm tăng cường minh bạch, chống thất thu và tạo sân chơi công bằng. Tuy nhiên, khi chính sách được triển khai đồng loạt mà không phân tầng rõ theo quy mô, đặc thù ngành nghề, nó dễ rơi vào tình trạng “đúng về mục tiêu nhưng sai về cách tiếp cận”. Chuyển đổi số trong bối cảnh như vậy, thay vì trở thành bàn đạp phát triển, lại trở thành rào cản hành nghề, khiến một bộ phận hộ kinh doanh lựa chọn rút lui hoặc lựa chọn “ẩn mình” để hoạt động dễ dàng hơn.
Cụ thể, hộ kinh doanh trong nhóm dịch vụ chăm sóc cá nhân thường có đặc điểm chung là: Hoạt động đơn lẻ, không nhân sự phụ trợ, không kế toán; thiếu kiến thức công nghệ, ngại thay đổi phương thức vận hành truyền thống; không sử dụng phần mềm quản lý, chủ yếu ghi chép bằng sổ sách... Vậy nên, các hộ kinh doanh đang gặp rất nhiều khó khăn, luống cuống trong việc cài đặt máy tính tiền, sử dụng phần mềm kết nối cơ quan thuế, lưu trữ dữ liệu điện tử... giống như áp dụng chuẩn doanh nghiệp.
Ông Đỗ Viết Trọng - Phó Tổ trưởng, tổ quản lý hỗ trợ thuế Doanh nghiệp, Đội thuế liên huyện Sóc Sơn- Mê Linh - cho biết: "Hiện tại cơ quan thuế đã tổ chức nhiều lớp tập huấn dành cho hộ kinh doanh và có nhiều hộ đã thành thạo việc khởi tạo máy tính tiền kết nối với cơ quan thuế. Tuy nhiên, phần lớn người dân hiện nay còn khó khăn trong việc thao tác thực hiện do trước đây họ đã quen với việc làm thủ công và bán hàng không xuất hóa đơn. Đặc biệt những hộ dân này đều là người có tuổi, sự am hiểu và bắt kịp công nghệ còn rất hạn chế. Thời gian tới, các cơ quan thuế sẽ hỗ trợ thực hiện hỗ trợ cặn kẽ đối với hộ dân và nếu hộ nào không thực hiện thì chúng tôi sẽ có quyết định xử phạt".
Rào cản xuất phát từ tâm lý sợ công nghệ
Một thực tế đang diễn ra là nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ không phản đối nghĩa vụ nộp thuế, nhưng tỏ ra e dè, thậm chí là hoảng sợ trước các yêu cầu về công nghệ. Đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật, mà xuất phát từ tâm lý bất an khi phải thay đổi mô hình hoạt động mà họ đã quen thuộc nhiều năm.
Anh Trần Hoài Nam - Trưởng phòng Kinh doanh Công ty Cổ phần Giải pháp phần mềm MKT - chia sẻ: "Tâm lý sợ công nghệ kéo theo xu hướng trì hoãn, trốn tránh, hoặc tìm cách 'lách luật'. Từ đó làm giảm hiệu quả chính sách, gây ra sự chênh lệch giữa mục tiêu quản lý và thực tiễn triển khai. Việc sử dụng máy tính tiền, phần mềm quản lý, cập nhật hóa đơn điện tử... với một người kinh doanh lớn tuổi, không quen thao tác số, là một thách thức không nhỏ. Thậm chí, một số người coi đó là biểu hiện của việc “doanh nghiệp hóa cưỡng ép”, khiến họ mất đi sự linh hoạt, tự chủ vốn là đặc trưng của kinh doanh hộ cá thể".
Công nghệ không nên chỉ là công cụ kiểm soát, hỗ trợ người dân mà công nghệ đúng đắn phải là đòn bẩy nâng đỡ hộ kinh doanh yếu thế trên thương trường có nhiều biến động khôn lường. Chuyển đổi số thành công không chỉ đến từ chỉ thị hành chính mà còn từ việc xây dựng lòng tin, tháo gỡ tâm lý ngại thay đổi và tạo điều kiện tiền đề phát triển kinh tế- xã hội. Hộ kinh doanh là một phần không thể thiếu trong chuỗi mắt xích phát triển kinh tế đất nước.
