Hưng Yên giữ “hồn cốt” từ quê hương Chèo
Được xem là “quê hương Chèo”, Thái Bình cũ ( sau sáp nhập vào tỉnh Hưng Yên, mang tên là tỉnh Hưng Yên) từ lâu là vùng đất nuôi dưỡng loại hình sân khấu dân gian đặc sắc này. Trong dòng chảy ấy, Nhà hát Chèo Hưng Yên đang giữ vai trò nòng cốt trong bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống.
Đơn vị phục dựng, bảo lưu duy trì biểu diễn nhiều vở chèo cổ kinh điển như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình – Dương Lễ, Ván cờ oan trái đồng thời lưu giữ hệ thống làn điệu phong phú, nền tảng làm nên bản sắc riêng của Chèo. Các hoạt động biểu diễn lưu động tại cơ sở, trường học tiếp tục giúp nghệ thuật này gắn bó với cộng đồng, môi trường tồn tại nguyên bản của Chèo qua nhiều thế kỷ.
 |
| Cảnh trong vở Lưu Bình – Dương Lễ, một vở chèo cổ kinh điển được nhà hát dàn dựng và biểu diễn thường xuyên. |
Dấu ấn thành tích của nghệ sĩ Chèo
Không chỉ làm nhiệm vụ bảo tồn, các thế hệ nghệ sĩ của Nhà hát Chèo Hưng Yên còn ghi dấu tại nhiều sân chơi chuyên nghiệp. Tại cuộc thi Nghệ thuật sân khấu Chèo chuyên nghiệp toàn quốc năm 2016 Nghệ sỹ Ưu tú Mạnh Hà giành Huy chương Vàng với vai Vua Tự Đức trong vở Bùi Viện. Tại Liên hoan Chèo toàn quốc 2019:diễn viên Nhà hát đã đạt 2 Huy chương Vàng cá nhân, 3 Huy chương Bạc cá nhân. Với Giải thưởng Đào Tấn 2023 (giải thưởng uy tín ngành sân khấu) Nhà hát giành giải Giải Vở diễn xuất sắc với vở Ván cờ oan trái cùng các nghệ sĩ Nguyễn Tiến Tùng giải Nghệ sĩ xuất sắc (vai Trọng Kỳ), Nguyễn Thị Thu Phương giải Nghệ sĩ xuất sắc (vai Nhị Khanh).
Tại Liên hoan các trích đoạn hay nghệ thuật sân khấu toàn quốc năm 2023, NSƯT Phạm Thị Thanh Hiện giành Huy chương Vàng với vai Súy Vân trong trích đoạn Súy Vân giả dại. Bên cạnh đó, dàn nhạc của nhà hát cũng được trao giải xuất sắc, cho thấy sự đồng đều về chuyên môn giữa các bộ phận.
Năm 2025 ngày sau khi sáp nhập hai nhà hát Chèo Thái Bình và Hưng Yên nhà hát đã cử đoàn tham gia Liên hoan Sân khấu về “Hình tượng người chiến sĩ công an” lần thứ V năm 2025 tại Hà Nội với vở diễn “Bến sông trăng”. Kết quả: đạt Huy chương bạc vở diễn; 1 giải nhạc sĩ xuất sắc; 2 huy chương vàng; 2 huy chương bạc và 2 huy chương đồng cho các cá nhân. Tham gia Liên hoan sân khấu Chèo - 2025 tại tỉnh Bắc Ninh, với 3 vở diễn gồm: “Sắc đào thắm đỏ”; “Sáng mãi nhân tâm”, “Giữa hai dòng trong đục”. Kết quả đạt 1 Huy chương bạc vở diễn “Sắc đào thắm đỏ”; 4 huy chương vàng, 12 huy chương bạc và 2 nhạc công xuất sắc cho các cá nhân
 |
| NSƯT Phạm Thị Thanh Hiện, Nhà hát Chèo Hưng Yên giành Huy chương Vàng với vai Súy Vân. |
 |
| Trần Ánh Điện, Trưởng đoàn I Nhà hát Chèo Hưng Yên. |
 |
| NSƯT Mạnh Hà giành Huy chương Vàng với vai Vua Tự Đức. |
Qua nhiều kỳ hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc, các vở diễn của đơn vị thường xuyên đạt Huy chương Vàng, Huy chương Bạc. Đội ngũ nghệ sĩ cũng được ghi nhận bằng các danh hiệu cao quý, với nhiều Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú lực lượng nòng cốt giữ gìn chuẩn mực nghệ thuật Chèo. Đến nay, nhà hát có 7 Nghệ sĩ Nhân dân và 24 Nghệ sĩ Ưu tú thể hiện chiều sâu lực lượng và truyền thống đào tạo tài năng bền vững.
Lực lượng trẻ và tính kế thừa của di sản
Một trong những yếu tố quan trọng giúp Chèo duy trì sức sống là lực lượng kế cận. Tại Thái Bình trước sát nhập, nhiều tài năng trẻ được phát hiện qua các cuộc thi nghệ thuật địa phương, trong đó có tỷ lệ đáng kể thí sinh lựa chọn hát Chèo.
Ở cấp độ toàn quốc, diễn viên trẻ của Nhà hát Chèo Thái Bình cũng tham gia các kỳ Cuộc thi Tài năng diễn viên Chèo toàn quốc. Ở kỳ thi năm 2023, khi sân chơi được mở rộng thành Cuộc thi Tài năng diễn viên Chèo, Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc, các nghệ sĩ trẻ của Nhà hát Chèo Thái Bình tiếp tục tham gia cùng nhiều đơn vị trên cả nước. Dù mức độ cạnh tranh cao và chất lượng các đoàn khá đồng đều, cuộc thi vẫn là dịp quan trọng để đánh giá lực lượng kế cận và phát hiện những gương mặt mới cho nghệ thuật Chèo, nghệ sĩ Nguyễn Thị Thu Hường của đơn vị đã giành giải Nhất với vai Hề già trong trích đoạn Chôn Hề, một trong những giải thưởng cao nhất, qua đó khẳng định chất lượng đào tạo và khả năng kế thừa của lực lượng diễn viên trẻ.
Theo giới chuyên môn, chính tính liên tục của cộng đồng thực hành từ nghệ sĩ gạo cội đến lớp trẻ là yếu tố then chốt nếu Chèo được xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
 |
| Trích đoạn Hề già – vai diễn giúp nghệ sĩ Nguyễn Thị Thu Hường Nhà hát Chèo Hưng Yên giành giải Nhất toàn quốc 2023 |
Đổi mới để tiếp cận công chúng hiện đại
Trước sự cạnh tranh của các loại hình giải trí mới, Nhà hát Chèo Hưng Yên từng bước đổi mới phương thức dàn dựng và quảng bá. Nhiều vở diễn được đầu tư về ánh sáng, âm thanh, mỹ thuật sân khấu nhưng vẫn giữ cấu trúc và tinh thần Chèo cổ. .
Đơn vị cũng đẩy mạnh số hóa tư liệu, đưa Chèo lên các nền tảng trực tuyến nhằm tiếp cận khán giả trẻ. Việc sáng tác các vở diễn mới, phản ánh đời sống đương đại, được xem là hướng đi nhằm tạo thêm sức hấp dẫn cho loại hình nghệ thuật truyền thống.
Áp lực đời sống nghệ sỹ
Bên cạnh những nỗ lực chuyên môn, đời sống của nghệ sĩ Chèo, đặc biệt là lực lượng trẻ vẫn còn nhiều trăn trở.
Nhiều diễn viên chấp nhận làm hợp đồng kéo dài 5–6 năm, chờ cơ hội vào biên chế để ổn định cuộc sống và yên tâm theo nghề. Tuy nhiên, thu nhập bấp bênh, chủ yếu dựa vào số buổi biểu diễn, khiến không ít người ví như “gió vào nhà trống”. Trong khi đó, cơ chế hạn chế chỉ tiêu biên chế khiến các nhà hát gặp khó trong việc giữ chân nhân lực.
Thực tế, các nghệ sĩ hợp đồng thường không có mức lương ổn định mà phụ thuộc vào phần trăm doanh thu biểu diễn. Sự chênh lệch này khiến một số diễn viên, nhạc công trẻ, dù có năng lực buộc phải rời sân khấu để tìm kiếm cơ hội có thu nhập tốt hơn. Trần Ánh Điện, Trưởng đoàn I Nhà hát Chèo Hưng Yên cho hay “Như năm ngoái, Nhà hát phải chia tay hai diễn viên, thật sự rất đáng tiếc”. Một cán bộ nhà hát chia sẻ: Với mức lương theo hệ số hiện nay, nhiều nghệ sĩ khó có thể trang trải cuộc sống nếu chỉ dựa vào công việc tại nhà hát. “Thực sự rất xót xa khi nhiều người trẻ phải rời đi”, còn cho biết không ít nghệ sĩ đã chuyển sang các đoàn nghệ thuật có chế độ đãi ngộ tốt hơn.
Đưa Chèo vào học đường – Gieo mầm di sản cho thế hệ trẻ
 |
| Học sinh được học hát Chèo ngay tại lớp học với trang phục truyền thống – một trong những hoạt động đưa Chèo vào giảng đường do Nhà hát Chèo Hưng Yên phối hợp triển khai |
Nhận thức rằng công chúng tương lai chính là thế hệ học sinh hôm nay, Nhà hát Chèo Hưng Yên đã triển khai chương trình đưa nghệ thuật Chèo vào trường học như một hướng đi chiến lược trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững di sản.
Chương trình được thực hiện theo nhiều hình thức đa dạng: tổ chức biểu diễn minh họa trực tiếp tại các trường phổ thông; tích hợp giới thiệu nghệ thuật Chèo vào giờ học âm nhạc và hoạt động ngoại khóa; mời học sinh đến nhà hát để trải nghiệm không gian sân khấu và gặp gỡ nghệ sĩ. Các nghệ sĩ trực tiếp đứng lớp, hướng dẫn các làn điệu cơ bản, lối hát, động tác múa và giải thích ý nghĩa từng nhân vật theo cách sinh động, phù hợp với lứa tuổi.
Hướng tới mục tiêu di sản văn hóa thế giới
Không chỉ bảo tồn trong nước, Nhà hát Chèo Hưng Yên còn tham gia các chương trình giao lưu, liên hoan nghệ thuật nhằm quảng bá nghệ thuật Chèo ra quốc tế. Đây là bước đi cần thiết trong quá trình xây dựng hồ sơ đề cử di sản.
Theo các chuyên gia, để được công nhận ở tầm thế giới, Chèo cần hội tụ nhiều tiêu chí như giá trị văn hóa đặc sắc, lịch sử lâu đời, cộng đồng thực hành rộng lớn và các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Những nỗ lực từ các đơn vị nghệ thuật địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng các tiêu chí này.
Thách thức và kỳ vọng
Dù đạt nhiều kết quả tích cực, nghệ thuật Chèo vẫn đối mặt với không ít thách thức như sự thiếu hụt khán giả trẻ, áp lực cạnh tranh của các loại hình giải trí hiện đại và nguồn lực đầu tư còn hạn chế.
Tuy vậy, với nền tảng là loại hình nghệ thuật độc đáo, giàu bản sắc cùng lực lượng nghệ sĩ đã được khẳng định qua nhiều thế hệ, Chèo vẫn được đánh giá có nhiều tiềm năng để vươn tầm quốc tế.
Trong hành trình đó, những nỗ lực bền bỉ của Nhà hát Chèo Hưng Yên không chỉ nhằm giữ gìn một loại hình nghệ thuật truyền thống, mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn: đưa Chèo trở thành di sản văn hóa của nhân loại.
