Doanh nghiệp nhỏ và vừa: Cần thích ứng nhanh với thị trường phát thải

11 tổ chức, doanh nghiệp đã đăng ký sử dụng các chất được kiểm soát để giảm phát thải

Thị trường phát thải đang "lập lại luật chơi"

Giới chuyên gia đã từng cảnh báo, áp lực không chỉ đến từ luật pháp mà sức ép lớn hơn đang đến từ thị trường quốc tế. Các nhà nhập khẩu lớn tại EU, Mỹ, Nhật Bản… - những thị trường xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đang siết chặt tiêu chuẩn về môi trường; yêu cầu doanh nghiệp Việt Nam phải minh bạch về Product Carbon Footprint (PCF) - dấu chân carbon cho từng sản phẩm - và công bố báo cáo kiểm kê khí nhà kính, báo cáo ESG. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon – CBAM của EU đánh thuế cao hơn với hàng hóa có phát thải cao.

Thích ứng với thị trường phát thải không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu. Ảnh minh họa

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU đang trong giai đoạn chuyển tiếp, sẽ áp dụng chính thức từ năm 2026. Cũng từ năm 2026, Hàn Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ cũng dần yêu cầu dấu chân carbon tính cho từng sản phẩm. Dấu chân carbon là phương pháp tính toán lượng phát thải khí nhà kính từ sản phẩm và dịch vụ dọc theo chuỗi giá trị của sản phẩm, dịch vụ đó, bao gồm mua nguyên vật liệu, tiền xử lý, sản xuất, phân phối, lưu kho, sử dụng và kết thúc vòng đời.

Khi đó, các doanh nghiệp xuất khẩu, điển hình như thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện… nếu không khai báo và giảm phát thải sẽ bị áp thuế bổ sung, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng cạnh tranh.

Nhiều ý kiến bày tỏ, đây là áp lực rất lớn, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa – nhóm chiếm tới 98% tổng số doanh nghiệp cả nước. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam hiện nay vẫn sản xuất theo kiểu truyền thống, tiêu tốn năng lượng, công nghệ cũ kỹ, thiếu nhân lực chuyên môn để quản lý phát thải carbon.

Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh mới, không ai có thể đứng ngoài cuộc. Doanh nghiệp nhỏ và vừa nếu không sớm tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia – nơi mà tiêu chuẩn môi trường là điều kiện tiên quyết.

Yêu cầu tất yếu cho doanh nghiệp

Chia sẻ tại Hội nghị Quốc gia "Hành trình đến Net Zero", diễn ra mới đây, PGS.TS Vũ Ngọc Huyên - Phó Chủ tịch Hội đồng Học viện Nông nghiệp Việt Nam - cho hay, mục tiêu phát thải ròng bằng không đã không còn là một lựa chọn, mà là một yêu cầu cấp thiết, một sứ mệnh mà tất cả chúng ta phải cùng nhau theo đuổi.

Đồng quan điểm với PGS.TS Vũ Ngọc Huyên, nhiều ý kiến nhấn mạnh, việc đo đếm phát thải carbon không còn là tự nguyện, mà đang trở thành một loại giấy thông hành cho hàng hóa Việt Nam ra thế giới. Doanh nghiệp phải coi việc thích ứng với thị trường phát thải là chiến lược sống còn, không chỉ là nhiệm vụ của các "ông lớn".

Trong nước, nhiều doanh nghiệp FDI cũng bắt đầu yêu cầu nhà cung ứng nội địa cung cấp dữ liệu phát thải, minh bạch quy trình sản xuất xanh. Đây vừa là sức ép, vừa là cơ hội để doanh nghiệp vừa và nhỏ cải tổ mô hình kinh doanh, ứng dụng công nghệ số, tiết kiệm năng lượng và giảm thiểu rủi ro pháp lý về môi trường trong tương lai.

Thích ứng nhanh với thị trường phát thải không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu trong một nền kinh tế ngày càng coi trọng yếu tố xanh – sạch – bền vững. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, chậm chuyển đổi hôm nay có thể phải trả giá bằng việc bị gạt ra khỏi thị trường ngày mai.

Chia sẻ về vấn đề này, PGS. TS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân) – gợi ý, doanh nghiệp cần chuyển đổi mô hình kinh doanh từ việc tính toán không đầy đủ về Net Zero sang Net Zero là một chuẩn mực cơ bản để xây dựng giá trị tầm nhìn và sứ mệnh của doanh nghiệp, điều chỉnh chiến lược theo chuẩn mực mới và hành động một cách chủ động.

Xây dựng chuỗi giá trị doanh nghiệp gắn với các chuẩn mực mới, từ khâu đầu vào đến khâu đầu ra. Từ khẩu tổ chức doanh nghiệp đến văn hóa kinh doanh theo các chuẩn mực khắt khe, nếu doanh nghiệp không chấp nhận các tiêu chuẩn khắt khe đó thì rất khó có thể cạnh tranh được.

Tín hiệu tích cực, đã có nhiều doanh nghiệp chủ động trong việc thích ứng với những sự thay đổi của chính sách thương mại xanh của thị trường xuất khẩu, các doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng chủ động thích ứng để không bị bỏ lại trong cuộc chơi toàn cầu.

Qua thực tiễn cho thấy, với phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ, siêu nhỏ, cộng với đang trong giai đoạn kinh doanh đầy biến động như hiện tại, việc ứng phó với các thách thức từ Thỏa thuận Xanh là nhiệm vụ rất khó khăn. Tuy nhiên, nếu có sự chuẩn bị từ sớm, việc đáp ứng các yêu cầu xanh của EU trên thực tế vẫn khả thi. Mặt khác, không phải mọi tiêu chuẩn xanh đều yêu cầu chi phí tuân thủ cao mà có thể là yêu cầu thay đổi trong cách thức hành động, ví dụ các yêu cầu về khai báo phát thải, về thông tin đối với sản phẩm…