Điện sạch cần được bảo vệ bằng chính sách minh bạch, ổn định và nhất quán

Giai đoạn 2018–2020, Việt Nam vươn lên dẫn đầu khu vực ASEAN về công suất điện mặt trời với hơn 16,5 GW được đưa vào vận hành. Điện gió cũng đạt gần 4,3 GW tính đến cuối năm 2023. Tuy nhiên, kể từ năm 2021, đà phát triển này bất ngờ chững lại do những vướng mắc pháp lý và thay đổi trong cơ chế chính sách.

Nút thắt lớn nhất là vấn đề chấp thuận nghiệm thu (CCA). Hàng loạt dự án dù đã vận hành thương mại (COD) đúng tiến độ vẫn không được công nhận giá FIT ưu đãi vì thiếu CCA – một điều kiện chưa được quy định rõ ràng trong giai đoạn triển khai các chính sách khuyến khích.

Toàn cảnh hạ tầng năng lượng tái tạo: Tua-bin gió, pin mặt trời và cột điện cao thế

Trước ngày 31/10/2021, không có văn bản pháp lý nào quy định CCA là điều kiện áp dụng giá FIT; Hợp đồng mua bán điện giữa EVN và nhà đầu tư không đề cập đến CCA như một yêu cầu bắt buộc. Mãi đến ngày 9/6/2023, Bộ Công Thương mới ban hành Thông tư 10 quy định về thủ tục nghiệm thu và yêu cầu CCA, tức là sau khi chính sách FIT đã hết hiệu lực.

Việc áp dụng hồi tố một quy định ban hành sau để phủ định quyền lợi hợp pháp của các nhà đầu tư là điều khó thể chấp nhận, đặc biệt khi xét đến bối cảnh 2019–2021 – thời kỳ chịu ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch COVID-19. Giãn cách xã hội, thiếu nhân lực, đứt gãy chuỗi cung ứng khiến công tác nghiệm thu bị đình trệ, trong khi cơ quan quản lý chưa có hướng dẫn quy trình cụ thể.

Dù trong điều kiện ngặt nghèo, nhiều nhà máy vẫn kịp hoàn thành và vận hành thương mại đúng tiến độ – một nỗ lực đáng ghi nhận thay vì bị loại khỏi các ưu đãi bằng những quy định được áp dụng một cách hồi tố.

Hệ thống điện mặt trời và điện gió phát triển gần đô thị hiện đại, hướng đến mô hình thành phố xanh.

Hệ lụy đã rõ: Sản lượng bị cắt giảm từ 20–30%, doanh thu sụt giảm nghiêm trọng; dòng tiền ách tắc, nhiều doanh nghiệp không thể trả nợ đúng hạn; mất thanh khoản vì không được thanh toán tiền điện đúng thời gian; quan trọng hơn cả, niềm tin vào chính sách bị suy giảm – yếu tố then chốt với các quyết định đầu tư dài hạn.

Nếu không có giải pháp tháo gỡ kịp thời, không chỉ hàng chục tỷ USD vốn đầu tư bị mắc kẹt, mà cả mục tiêu chuyển dịch năng lượng quốc gia cũng sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Chính sách không thể mang tính hồi tố trong một lĩnh vực có vốn đầu tư lớn và thời gian thu hồi kéo dài. EVN không thể chuyển gánh nặng pháp lý cho doanh nghiệp, càng không thể để điện sạch – ngành mũi nhọn của tương lai – trở thành “nạn nhân” của những chồng chéo trong điều hành.

Điện sạch không phải là cuộc chơi thử nghiệm. Đây là xu thế cần được bảo vệ bằng một môi trường chính sách minh bạch, ổn định và nhất quán.