Chủ nhật 22/11/2026 16:49
Hotline: 024.355.63.010
Email: banbientap.dnhn@gmail.com
Kinh doanh

Khẩu trang và kinh tế gia “mặc kệ nó”

12/10/2020 00:00
Tranh luận về giá bán quá cao của khẩu trang trong cao điểm dịch cúm nhìn nhận ở góc độ đạo đức hay góc độ thị trường?

Việc các cơ quan quản lý mạnh tay xử lý tình trạng đầu cơ, găm khẩu trang trong mùa dịch COVID-19 dẫn đến nhiều tranh luận từ cả hai chiều. Người mua hàng lên án các cửa hàng đẩy giá khẩu trang lên gấp 3, 4, thậm chí 10 lần. Người bán hàng phản ứng bằng cách đồng loạt treo biển ngưng bán.

“Kền kền sau bão”

Thực ra, câu chuyện này từng diễn ra ở nhiều nơi. Chẳng hạn, mùa hè năm 2004, siêu bão Charley quét từ vịnh Mexico qua Florida đến Đại Tây Dương. Cơn bão không chỉ làm 22 người chết và tổn thất 11 tỉ USD mà còn gây ra một cuộc tranh luận về giá cắt cổ. Một trạm xăng ở Orlando nâng giá bán túi nước đá từ 2USD lên 10USD. Nhà thầu ra giá 23.000USD để dọn 2 cây đổ ra khỏi mái nhà. Các cửa hàng bình thường bán máy phát điện nhỏ giá 250USD, giờ hét giá 2.000USD...

Tờ USA Today chạy tít “Kền kền sau bão” để bình luận về tình trạng trên. Chưởng lý bang Charlie Crist cũng phải thốt lên: “Tôi thật kinh ngạc vì mức độ tham lam trong suy nghĩ của những kẻ sẵn sàng lợi dụng những người đau khổ trong siêu bão”.

Khẩu trang và kinh tế gia “mặc kệ nó”

Florida có Luật chống giá cắt cổ và sau siêu bão, Văn phòng Chưởng lý bang nhận được hơn 2.000 khiếu nại. Nhưng ngay cả khi Crist bắt đầu thực thi luật, một số nhà kinh tế trường phái tự do cho rằng pháp luật và sự phẫn nộ của công chúng đã bị hiểu sai. Họ biện hộ rằng giá cả cho việc trao đổi hàng hóa phải được điều chỉnh theo quy luật cung cầu.

Nhà kinh tế Thomas Sowell cho rằng: “Giá cắt cổ là khi giá cao hơn nhiều so với mức giá quen thuộc. Tuy nhiên, mức giá mà bạn quen trả không phải là thứ bất di bất dịch về mặt đạo đức. Chúng cũng chẳng đặc biệt hay hợp lý hơn các mức giá khác do hoàn cảnh thị trường tạo ra, gồm cả hoàn cảnh của cơn bão này”.

Tuy nhiên, Chưởng lý Crist (đảng viên Cộng hòa, sau được bầu là Thống đốc Florida) đã viết bài trên tờ Tampa bảo vệ Luật chống giá cắt cổ: “Trong trường hợp khẩn cấp, chính quyền không thể lừng chừng để người dân phải trả giá trên trời khi họ phải bỏ của để chạy lấy người hoặc tìm kiếm nhu yếu phẩm cho gia đình sau siêu bão”. Ông cho rằng: “Trong trường hợp khẩn cấp, người mua bị ép buộc, không có tự do. Họ bắt buộc phải mua những thứ thiết yếu như chỗ ở an toàn”. Người mua không có tự do lựa chọn mà bị cưỡng ép, khi ấy thị trường tự do không thực sự tự do.

Lòng tham trong thị trường tự do

Trường hợp của Florida khiến người ta nhớ lại câu “Hãy chôn TINA cùng Thatcher”. Người ta nói vậy trong ngày đưa tang bà Margaret Thatcher, cựu Thủ tướng Anh năm 2013. TINA - THERE IS NO ALTERNATIVE (Không có lựa chọn thay thế khác) là khẩu hiệu nổi tiếng của Margaret Thatcher đã phát triển để khẳng định rằng chủ nghĩa tư bản, toàn cầu hóa chủ nghĩa tư bản, cái gọi là thị trường tự do, thương mại tự do là cách tốt nhất để tạo dựng của cải, cung cấp dịch vụ và phát triển kinh tế xã hội.

Nhưng trên thực tế, di hại kinh tế của trường phái tân tự do (hai đại diện tiêu biểu là Thatcherism và Reaganism) để lại là những cuộc khủng hoảng kinh tế triền miên, như gần đây là cuộc khủng hoảng năm 2008 làm gia tăng mất cân đối vĩ mô toàn cầu. Mặc vậy, người giàu vẫn cứ giàu thêm. Kinh tế cứ tăng trưởng, sau hơn 30 năm thu nhập trung bình ở Mỹ tăng lên nhưng thu nhập trung vị lại giảm xuống.

Tân tự do (dòng chính) là thứ kinh tế học phục vụ người giàu, làm mơ hồ thực tế và bóp méo chính sách. Nó giúp một nền kinh tế thị trường vượt quá bản chất tốt đẹp của nó, trở thành một nền kinh tế tiền tệ; tham lam nhiều hơn, bất bình đẳng cũng nhiều hơn.

Kinh tế học dòng chính như lời mô tả của John F. Weeks, vị giáo sư kinh tế học nổi tiếng người Mỹ: “Khi lời dối trá về sự tốt đẹp của cạnh tranh đã được truyền bá thành công, thì sau đó là việc áp dụng tư duy này cho các hộ gia đình và rao giảng giáo điều phi thực tế đến mức phi lý rằng chủ nghĩa tư bản hiền hòa đem lại cơ hội giàu có cho tất cả mọi người. Kinh tế học dòng chính thống đã đưa ra một điều nói dối nghiêm trọng hơn, gây tác động đến các chính sách của chính phủ: sự can thiệp của nhà nước vào thị trường là một điều không tốt. Thương mại tự do giữa các quốc gia đem lại việc làm và hàng hóa giá rẻ.

Khẩu trang và kinh tế gia “mặc kệ nó”

Sự thật thì khác. Cạnh tranh tư bản chủ nghĩa không có sự điều tiết thì không dẫn đến một thị trường tự do, mà thậm chí còn kéo xã hội trượt vào con đường đen tối của chủ nghĩa độc tài. Mặt trái của tự do thương mại là triệt tiêu ngành sản xuất yếu hơn của một quốc gia thành viên.

Sự thật là nếu dựa trên nguyên tắc thị trường tự do phi điều tiết, thì chính những nơi cổ vũ nhiệt thành cho thị trường tự do nhất, doanh nghiệp lại kêu gọi sự cứu trợ của chính phủ nhiều nhất. Trong khủng hoảng năm 2008, chính xác là 90 ngân hàng, tổ chức tài chính được Chính phủ Mỹ cứu trợ qua nhiều hình thức. Các đồng nghiệp của họ ở EU cũng nhận được những trợ giúp tương tự.

Kinh tế học dòng chính cho đến nay vẫn chưa giải thích được lý do tại sao thất nghiệp vẫn xảy ra ở mức cao và kéo dài, để rồi cuối cùng phải cầu cạnh đến sự can thiệp của nhà nước nhằm tạo ra việc làm mới, kích thích tăng trưởng. Họ lờ đi một sự thật rằng chủ nghĩa tư bản sẽ phát huy hết những điều tốt đẹp của nó khi điều tiết một cách hợp lý.

Tham lam là tính xấu của loài người, đặc biệt khi nó khiến con người không quan tâm đến đau khổ của đồng loại. Trong thời kỳ khốn khó, một xã hội tốt sẽ kéo mọi người gần lại với nhau. Một xã hội mà ai cũng có thể trục lợi nhau lúc khốn khó thì không tốt. Luật chống giá cắt cổ không loại bỏ được lòng tham, nhưng ít nhất là hạn chế được lòng tham và quan trọng hơn là thể hiện việc xã hội không chấp nhận sự táng tận lương tâm.

Phạm Việt Anh - Chuyên gia tư vấn tăng trưởng doanh nghiệp
(Bài viết có sử dụng tư liệu trong cuốn Phải trái - Đúng sai của Giáo sư Michael Sandel Đại học Harvard)

Tin bài khác
Những rủi ro tiềm ẩn khi huy động vốn bằng tài sản số

Những rủi ro tiềm ẩn khi huy động vốn bằng tài sản số

Nhà dòng tiền tài sản số của đầu tư tham gia các nền tảng huy động vốn online có dấu hiệu không minh bạch, bị mất thanh khoản, dẫn đến khó thu hồi vốn. Việc đổi token, nâng cấp hệ sinh thái hay yêu cầu nạp thêm tiền không thể thay thế trách nhiệm hoàn trả những khoản tiền đã huy động.
Điện mặt trời mái nhà - Từ giải pháp tiết kiệm điện đến chiến lược tự chủ năng lượng của doanh nghiệp

Điện mặt trời mái nhà - Từ giải pháp tiết kiệm điện đến chiến lược tự chủ năng lượng của doanh nghiệp

Không chỉ giúp giảm chi phí vận hành, điện mặt trời mái nhà đang trở thành một phần trong chiến lược quản trị năng lượng của nhiều doanh nghiệp. Khi kết hợp cùng hệ thống lưu trữ năng lượng và các nền tảng quản lý thông minh, mô hình này không chỉ hỗ trợ mục tiêu chuyển đổi xanh mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn.
Giá gạo xuất khẩu tăng, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước cơ hội lớn

Giá gạo xuất khẩu tăng, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước cơ hội lớn

Giữa lúc giá gạo thế giới tăng và nguồn cung chịu sức ép từ El Niño, Việt Nam trúng thầu 35.000 tấn gạo tại Hàn Quốc, mở thêm cơ hội xuất khẩu.
Bộ Công Thương phân giao hạn ngạch nhập khẩu 75.000 tấn đường cho 4 doanh nghiệp

Bộ Công Thương phân giao hạn ngạch nhập khẩu 75.000 tấn đường cho 4 doanh nghiệp

Bốn doanh nghiệp được phân giao tổng cộng 75.000 tấn đường theo phương thức đấu giá, trong tổng hạn ngạch 139.000 tấn được công bố năm 2026. Bộ Công Thương đồng thời lưu ý doanh nghiệp phải tuân thủ các biện pháp phòng vệ thương mại đối với đường nhập khẩu thuộc diện áp dụng.
42 thông báo SPS mới: Doanh nghiệp xuất khẩu Việt cần lưu ý gì?

42 thông báo SPS mới: Doanh nghiệp xuất khẩu Việt cần lưu ý gì?

Nhiều thị trường điều chỉnh quy định về an toàn thực phẩm, dư lượng hóa chất và kiểm dịch, đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam chủ động đáp ứng để duy trì xuất khẩu.
Hà Nội phân tầng mức hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo theo điểm thẩm định

Hà Nội phân tầng mức hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo theo điểm thẩm định

Từ ngày 25/11/2026, các dự án khởi nghiệp sáng tạo và đổi mới sáng tạo tại Hà Nội sẽ được xác định mức hỗ trợ căn cứ kết quả thẩm định hồ sơ. Dự án đạt từ 80 điểm được xem xét hưởng mức tối đa; hồ sơ dưới 60 điểm không đủ điều kiện nhận hỗ trợ.
Chuyển nhượng thành công dự án VietinBank Tower tại Hà Nội

Chuyển nhượng thành công dự án VietinBank Tower tại Hà Nội

Dự án VietinBank Tower tại Khu đô thị Nam Thăng Long, Hà Nội đã được chuyển nhượng thành công trong tháng 9/2026.
Doanh nghiệp dệt may trước bài toán tự chủ nguyên liệu để tận dụng FTA

Doanh nghiệp dệt may trước bài toán tự chủ nguyên liệu để tận dụng FTA

Dù sở hữu mạng lưới 18 hiệp định thương mại tự do (FTA), ngành dệt may Việt Nam vẫn đối mặt bài toán tự chủ nguyên liệu để tận dụng ưu đãi thuế quan và nâng giá trị xuất khẩu.
Xuất khẩu hồ tiêu và gia vị Việt Nam hướng tới mốc 2,4 tỷ USD năm 2026

Xuất khẩu hồ tiêu và gia vị Việt Nam hướng tới mốc 2,4 tỷ USD năm 2026

Xuất khẩu hồ tiêu, quế và hoa hồi tăng trưởng tích cực, tạo động lực để ngành gia vị Việt Nam hướng tới kim ngạch 2,4 tỷ USD trong năm 2026.
Đề xuất làm rõ chứng từ thanh toán khi doanh nghiệp mua hàng từ hộ kinh doanh

Đề xuất làm rõ chứng từ thanh toán khi doanh nghiệp mua hàng từ hộ kinh doanh

Dự thảo sửa đổi quy định về thuế thu nhập doanh nghiệp đang được hoàn thiện theo hướng làm rõ điều kiện chứng từ đối với hàng hóa, dịch vụ mua từ hộ kinh doanh và cá nhân. Đáng chú ý là yêu cầu thanh toán không dùng tiền mặt đối với một số giao dịch từ 5 triệu đồng trở lên.
Cảng Liên Chiểu 45.268 tỷ đồng sẽ mở thêm không gian kinh tế nào cho Đà Nẵng?

Cảng Liên Chiểu 45.268 tỷ đồng sẽ mở thêm không gian kinh tế nào cho Đà Nẵng?

Với tổng vốn dự kiến 45.268 tỷ đồng, 8 bến container và công suất thiết kế 5,7 triệu TEU mỗi năm, Bến cảng container Liên Chiểu không chỉ bổ sung năng lực cảng biển cho Đà Nẵng. Giá trị lớn hơn được kỳ vọng nằm ở khả năng kéo dòng hàng, giảm chi phí logistics và hình thành thêm các hoạt động kinh tế phía sau cảng.
Công nghiệp văn hóa TP. Hồ Chí Minh: Doanh nghiệp trước cơ hội thị trường mới

Công nghiệp văn hóa TP. Hồ Chí Minh: Doanh nghiệp trước cơ hội thị trường mới

TP. Hồ Chí Minh xác định điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, quảng cáo, du lịch văn hóa và xuất bản là 5 lĩnh vực ưu tiên giai đoạn 2026-2030, hướng tới đưa công nghiệp văn hóa đóng góp 7,2% GRDP vào năm 2030. Trong đó, điện ảnh hiện đạt doanh thu khoảng 500 triệu USD mỗi năm, chiếm khoảng 40% thị phần cả nước.
Đưa thương mại điện tử về xã: Từ tháo gỡ điểm nghẽn đến phát triển bền vững

Đưa thương mại điện tử về xã: Từ tháo gỡ điểm nghẽn đến phát triển bền vững

Để thương mại điện tử thực sự trở thành động lực tăng trưởng kinh tế từ cơ sở, cần phát huy vai trò chủ động của chính quyền địa phương, kết nối nguồn lực và nâng cao năng lực tự kinh doanh của người dân.
Phát triển xã thương mại điện tử: Từ lợi thế địa phương đến hệ sinh thái kinh doanh bền vững

Phát triển xã thương mại điện tử: Từ lợi thế địa phương đến hệ sinh thái kinh doanh bền vững

Để thương mại điện tử thực sự trở thành động lực tăng trưởng từ cơ sở, các địa phương cần xác định sản phẩm chủ lực, nâng cao năng lực kinh doanh số, đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn về nguồn hàng, chi phí vận hành, logistics và niềm tin của người tiêu dùng.
Hơn 3,4 tấn cà phê đặc sản Đắk Lắk xuất khẩu chính ngạch sang Hoa Kỳ

Hơn 3,4 tấn cà phê đặc sản Đắk Lắk xuất khẩu chính ngạch sang Hoa Kỳ

Một doanh nghiệp tại Đắk Lắk vừa xuất khẩu chính ngạch hơn 3,4 tấn cà phê đặc sản thành phẩm sang Hoa Kỳ. Quy mô lô hàng chưa lớn, song cho thấy hướng đi nâng giá trị cà phê thông qua chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và tiếp cận trực tiếp các thị trường có yêu cầu cao.