Thúc đẩy ngăn ngừa và kiểm soát các loài ngoại lai xâm hại

Hội thảo Quốc gia về Tăng cường quản lý loài ngoại lai xâm hại tại Việt Nam nằm trong khuôn khổ dự án Global Environment Facility-EAS. Đây là một sự kiện quan trọng và cấp thiết, nhằm thúc đẩy công tác ngăn ngừa và kiểm soát các loài ngoại lai xâm hại – một trong những vấn đề môi trường ngày càng gây ra nhiều mối đe dọa đối với sự bền vững của hệ sinh thái và sự đa dạng sinh học của đất nước.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Nguyễn Quốc Trị - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, loài ngoại lai xâm hại được xác định là một trong năm nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học toàn cầu. Các loài ngoại lai xâm hại không chỉ ảnh hưởng đến sự cân bằng sinh thái mà còn tác động tiêu cực đến đời sống cộng đồng và nền kinh tế.

Những loài này, khi được du nhập vào môi trường mới, có khả năng phát triển mạnh mẽ và lấn át các loài bản địa, từ đó gây ra những biến đổi nghiêm trọng trong cấu trúc sinh học, làm suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên và thậm chí là mất đi các giá trị của đa dạng sinh học. Việc kiểm soát và ngăn chặn sự xâm nhập của các loài ngoại lai xâm hại là một thách thức không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với toàn cầu, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức và cộng đồng.

Hội thảo Quốc gia về Tăng cường quản lý loài ngoại lai xâm hại tại Việt Nam. Ảnh: Hà Anh.

Bà Ramla Khalidi - Trưởng đại diện thường trú, UNDP Việt Nam chia sẻ, Hội thảo đánh dấu một mốc quan trọng trong hợp tác giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường và UNDP trong khuôn khổ Dự án “Hỗ trợ hành động sớm” của Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF). Đồng thời, phản ánh quyết tâm chung của chúng ta trong việc giải quyết một trong những mối đe dọa nghiêm trọng đối với đa dạng sinh học và phát triển bền vững, nhưng lại ít được quan tâm nhất - loài ngoại lai xâm hại.

Trên phạm vi toàn cầu, loài ngoại lai xâm hại là một trong năm nguyên nhân hàng đầu gây mất đa dạng sinh học. Hơn một triệu loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

Không giống như các nguyên nhân khác, bao gồm thay đổi sử dụng đất liền và biển, khai thác quá mức, ô nhiễm và biến đổi khí hậu, vấn đề loài ngoại lai xâm hại nhận được ít được sự quan tâm, chú ý hơn rất nhiều. Tuy nhiên, mối đe dọa này ngày càng gia tăng và biến đổi khí hậu sẽ chỉ khiến tình hình tồi tệ hơn.

Báo cáo năm 2023 của Diễn đàn chính sách - khoa học liên chính phủ về đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái (IPBES) đã đưa ra một bức tranh đáng lo ngại: Hơn 3.500 loài ngoại lai đã được ghi nhận có tác động gây hại, với chi phí thiệt hại kinh tế toàn cầu ước tính lên tới 420 tỷ USD mỗi năm. Các loài này đang lan rộng rất nhanh, do các hoạt động thương mại, du lịch và các hoạt động khác của con người. Kể từ năm 1970, chi phí từ những thiệt hại này đã tăng gấp bốn lần qua mỗi thập kỷ.

“Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế đó. Các loài ngoại lai xâm hại đã gây thiệt hại mùa màng, làm tắc nghẽn sông ngòi và phá vỡ các hệ sinh thái bản địa. Chỉ một ví dụ, đến năm 1997, ốc bươu vàng đã xâm nhiễm hơn 132.000 ha ruộng lúa và thủy vực tại 57/61 tỉnh, thành phố khi đó của cả nước. Tác động của chúng là sâu rộng: đe dọa sinh kế, ảnh hưởng đến an ninh lương thực và sức khỏe con người”, bà Ramla Khalidi nói.

Cũng theo bà Ramla Khalidi, Mục tiêu 6 của Khung Đa dạng sinh học toàn cầu Kunming–Montreal đặt ra yêu cầu giảm 50% sự lan rộng của loài ngoại lai xâm hại vào năm 2030. Đây là mục tiêu táo bạo, cần thiết và chỉ có thể đạt được thông qua việc hành động phối hợp, dựa trên khoa học và có sự tham gia toàn diện của các bên liên quan.

Phòng ngừa là chiến lược tốt nhất và hiệu quả nhất về chi phí. Tuy nhiên, phát hiện sớm, ứng phó nhanh, khoanh vùng và kiểm soát lâu dài đều đóng vai trò quan trọng. Mỗi giai đoạn của quá trình xâm nhập đều quan trọng. Mỗi sự chậm trễ đều phải trả giá.

Tuy nhiên, như IPBES cảnh báo, các nỗ lực của chúng ta vẫn còn rời rạc. Môi trường, nông nghiệp, thủy sản, lâm nghiệp, kiểm soát biên giới, giao thông vận tải đều bị ảnh hưởng, nhưng sự phối hợp vẫn còn yếu. Việt Nam có cơ hội đặc biệt để thay đổi điều đó.

Việc sáp nhập các bộ, sở ngành và địa phương gần đây mở ra cơ hội kịp thời để tăng cường hợp tác, làm rõ vai trò và xây dựng một cách tiếp cận thống nhất trong quản lý loài ngoại lai xâm hại. Tuy nhiên, chính sách và thể chế thôi là chưa đủ. Cần cao nhận thức cộng đồng, xây dựng năng lực địa phương, huy động sự tham gia của khu vực tư nhân, trao quyền cho cộng đồng.

“Đây là những nền tảng của thành công. Sự tham gia đầy đủ của các bên sẽ nâng cao tính chính danh của các hành động. Tính bao trùm sẽ giúp gia tăng các tác động. Thông qua Dự án Hỗ trợ hành động sớm, UNDP tự hào được hợp tác với Việt Nam trong việc xây dựng hướng dẫn quốc gia về điều tra, giám sát và quản lý loài ngoại lai xâm hại”, bà Ramla Khalidi nhấn mạnh.