Thép Việt Ý: Có vốn ngoại, có thương hiệu, vì sao vẫn chưa thể tìm được lời giải cho bài toán lợi nhuận?

Ảnh minh họa: Thép Việt Ý.

Thua lỗ triền miên

Thép Việt Ý (Mã: VIS) được thành lập năm 2002 với lĩnh vực kinh doanh chủ yếu là sản xuất và kinh doanh các sản phẩm thép xây dựng.

Ngay từ khi thành lập, công ty đã xác định phân khúc thị trường hướng tới là sản phẩm thép xây dựng chất lượng cao. Vì vậy công ty đã đầu tư nhà máy cán thép công suất 350.000 tấn/năm và nhà máy phôi thép công suất 552.000 tấn/năm theo công nghệ luyện thép bằng lò điện hồ quang nạp liệu liên tục ngang thân lò.

Theo thống kê, doanh thu thuần của VIS trong 1 thập kỷ qua được duy trì 4.000 – 6.000 tỷ đồng, trong đó năm 2021 thiết lập mốc doanh thu kỷ lục nhờ vào sản lượng bán phôi và thép tiêu thụ gấp 2-3 lần năm liền trước.

Trong đó, năm 2017, VIS ghi nhận mức doanh thu cao kỷ lục với 6.105 tỷ đồng nhờ vào vào việc sản lượng phôi và thép tiêu thụ gấp 2-3 lần năm liền trước. Đây cũng là năm Kyoei Steel, một cái tên lớn trong ngành thép và nắm giữ thị phần lớn tại Nhật Bản, tham gia mua lại 20% cổ phần của doanh nghiệp thép Việt Nam với vai trò nhà đầu tư chiến lược.

Thế nhưng, ngỡ như có sự xuất hiện của tập đoàn hàng đầu Nhật Bản có thể khiến VIS thay đổi vận mệnh trong những năm tiếp theo, song thực tế VIS cứ ngụp lặn trong thua lỗ và khối nợ khổng lồ.

Thống kê cho thấy trong 10 năm qua, bất chấp doanh thu được giữ đều đặn, công ty chỉ có 3 năm là ghi nhận có lãi, 7 năm còn lại đều thua lỗ với hàng trăm tỷ đồng mỗi năm.

Nguồn: Báo cáo tài chính VIS.

Một trong những nguyên nhân khiến VIS thua lỗ mà công ty từng lý giải là đặc thù sản xuất từ thượng nguồn. Nguyên vật liệu chính dùng để sản xuất sản phẩm thép VIS là phế liệu được nhập khẩu hoàn toàn từ nước ngoài. Thời gian nhập khẩu dao động trong khoảng từ 2-3 tháng. Vì vậy, mỗi khi thị trường có biến động về giá, có những thời điểm nguyên liệu chưa về đến nhà máy đã giảm giá trị rất lớn so với giá thị trường.

Trong khi đó, những tập đoàn lớn khác đều đã và đang tự chủ được nguồn nguyên liệu trong nước, giúp hạn chế những rủi ro từ nguồn đầu vào bên ngoài.

Khi vấn đề kinh doanh lãi lỗ chưa được hóa giải, thì tháng 4/2022, VIS chính thức hủy niêm yết trên sàn HOSE sau 15 năm hiện diện. Nguyên nhân là do cơ cấu cổ đông rất cô đặc, khi có 2 cổ đông lớn nắm 93,81% vốn và cổ đông không phải cổ đông lớn chiếm 6,19%. Điều này khiến VIS không đáp ứng điều kiện có tối thiểu 10% vốn do ít nhất 100 nhà đầu tư không phải cổ đông lớn nắm giữ theo Luật Chứng khoán 2019.

Bên cạnh đó, mục đích của việc hủy tư cách công ty đại chúng, hủy niêm yết bắt buộc cổ phiếu được công ty lý giải là giúp không bị mất cơ hội kinh doanh tại miền Bắc, nơi có sự cạnh tranh khốc liệt hơn trong tương lai và tại thị trường Việt Nam nói chung, nơi được kỳ vọng sẽ tăng trưởng ổn định.

Tại báo cáo kiểm toán được công bố gần nhất, tại cuối năm 2021, Tập đoàn Nhật Bản Kyoei Steel Ltd. nắm gần 74% vốn, còn CTCP Thương mại Thái Hưng - một doanh nghiệp chuyên buôn thép - sở hữu 20%.

Điều gì 'kìm chân' Thép Việt Ý?

Việc vay nợ khủng là một trong những nguyên nhân khiến cho bức tranh kinh doanh của VIS dần xấu đi. Trên báo cáo tài chính kiểm toán năm 2021, công ty kinh doanh dưới giá vốn, khiến lỗ gộp 34 tỷ đồng. Cộng thêm các chi phí như bán hàng (18 tỷ), quản lý doanh nghiệp (54 tỷ) và đặc biệt là chi phí tài chính (57 tỷ), công ty báo lỗ hơn 132 tỷ đồng.

Khi dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh bị thâm hụt, VIS buộc phụ thuộc lớn vào vay nợ. Chỉ trong năm 2021, công ty đã đi vay mới hơn 6.300 tỷ đồng, con số này còn lớn hơn cả doanh thu tạo ra trong 1 năm, đồng thời lớn gấp đôi tổng tài sản đang có thời điểm đó.

Việc bị cổ đông Nhật Bản chi phối cũng khiến cho các hoạt động kinh doanh, hoạt động tài chính của VIS liên quan đến nhiều đối tác Nhật.

Đơn cử những khoản vay ngắn hạn trong năm của VIS chủ yếu đến từ các ngân hàng từ "xứ sở mặt trời mọc", như MUFG Bank, Sumitomo Mitsui Banking, Mizuho Bank. Lãi suất dao động từ 2,35% - 2,87%/năm.

Hàng tồn kho cũng gia tăng mạnh trong năm 2021, lên mức hơn 1.300 tỷ đồng và chiếm 43% tổng tài sản. Công nợ của khách hàng vẫn tồn đọng, khi khoản mục này lên tới gần 1.000 tỷ đồng cuối năm 2021. Điều này đồng nghĩa một lượng vốn đang bị “chôn chân” tại công nợ và hàng tồn kho.

Thuyết minh cho thấy những khoản công nợ khách hàng đến từ các công ty liên quan đến công ty, trong đó có cổ đông lớn CTCP Thương mại Thái Hưng (trên 123 tỷ đồng). Ngoài ra có các khách hàng khác hơn 366 tỷ đồng nhưng không được thuyết minh.

Phần giao dịch với các bên liên quan cũng cho thấy Công ty mẹ - Kyoei Steel Ltd và những công ty trong hệ sinh thái của tập đoàn Nhật Bản đã phát sinh nhiều giao dịch mua/bán hàng hóa và dịch vụ với VIS. Phía CTCP Thương mại Thái Hưng và công ty con cũng có nhiều giao dịch thương mại giá trị hàng trăm tỷ đồng với công ty thép.

Năm 2021, ngoài chi phí nguyên vật liệu chiếm tỷ trọng lớn nhất (hơn 5.600 tỷ), thì chi phí cho dịch vụ mua ngoài của VIS là chi phí chiếm tỷ trọng lớn thứ 2, hơn 400 tỷ đồng.

Dồn lực mở nhà máy mới vốn 1.800 tỷ đồng

Dù thua lỗ triền miên, nhưng mới đây VIS đã bỏ ra 80 triệu USD, tương đương hơn 1.800 tỷ đồng để xây dựng nhà máy cán thép Hải Phòng. Dự án đã được khánh thành vào tháng 6/2025.

Trước đây, VIS có nhà máy cán tại tỉnh Hưng Yên và nhà máy luyện thép tại Hải Phòng, nhưng do 2 nhà máy không nằm cùng một khu vực, việc vận hành kém hiệu quả. Với việc xây dựng nhà máy cán mới liền kề nhà máy luyện thép tại Hải Phòng, công ty cho biết đã thiết lập hệ thống sản xuất khép kín từ luyện phôi đến cán thép, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh về chi phí so với các đối thủ.

Chủ tịch Takashima thừa nhận VIS có nhà máy luyện thép tại miền Bắc nhưng rất khó để cạnh tranh được với tập đoàn lớn nhất Việt Nam, vì họ sản xuất từ lò cao nên giá thành thấp hơn thép lò điện khoảng 50 USD/ tấn sản phẩm.

"Để nâng cao năng lực cạnh tranh, chúng tôi xây dựng nhà máy cán thép liền kề nhà máy luyện phôi nhằm tối ưu chi phí", vị lãnh đạo người Nhật nói.

Với công suất thiết kế lên tới 500.000 tấn/năm, nhà máy mới này được trang bị dây chuyền công nghệ Danieli – dây chuyền hiện đại hàng đầu thế giới, tối ưu hoá quy trình sản xuất, giảm tiêu hao năng lượng và khí thải.

Còn Tổng Giám đốc Hirotomi kỳ vọng với năng lực sản xuất, chất lượng và giá thành sản phẩm hiện tại, VIS có thể cạnh tranh mạnh mẽ với tất cả các nhà sản xuất thép khác, đồng thời trở thành thương hiệu sản xuất thép hàng đầu khu vực.