Tăng thuế thuốc lá là một chính sách đa mục tiêu

Với tỷ lệ hút thuốc lá cao và giá thuốc lá thuộc hàng thấp nhất khu vực, Việt Nam đang đối mặt với những hệ lụy nghiêm trọng về sức khỏe, kinh tế và xã hội. Trong bối cảnh hướng đến phát triển bền vững, tăng thuế thuốc lá được các chuyên gia khuyến nghị là giải pháp hiệu quả nhằm giảm tiêu dùng, cải thiện sức khỏe cộng đồng và tăng nguồn thu ngân sách.

Tăng thuế – “Chìa khóa” giảm tiêu dùng, bảo vệ sức khỏe

Buổi tập huấn chuyên đề “Một số tác động của việc tăng thuế thuốc lá tới sức khỏe người dân và phản ứng của thị trường” do Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Việt Nam (VESS) tổ chức ngày 23/4

Tại buổi tập huấn chuyên đề “Một số tác động của việc tăng thuế thuốc lá tới sức khỏe người dân và phản ứng của thị trường” do Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Việt Nam (VESS) tổ chức, nhiều chuyên gia đã đồng thuận rằng cải cách chính sách thuế thuốc lá là một giải pháp thiết yếu nhằm kiểm soát tiêu dùng và giảm thiểu gánh nặng bệnh tật liên quan đến thuốc lá.

Bà Phan Thị Hải – Phó Giám đốc Quỹ Phòng chống tác hại thuốc lá (Bộ Y tế) nhấn mạnh, mức tăng thuế thuốc lá tại Việt Nam trong những năm qua diễn ra rất chậm, khiến hiệu quả giảm tiêu dùng còn hạn chế. Theo bà Hải, từ năm 2019 đến nay, Việt Nam áp dụng mức thuế tiêu thụ đặc biệt là 75% tính trên giá xuất xưởng, dẫn đến tỷ lệ thuế tính theo giá bán lẻ chỉ đạt 36% – thấp hơn nhiều so với mức trung bình 59% của các quốc gia có thu nhập trung bình và chỉ bằng một nửa so với nhiều nước ASEAN.

Bà Phan Thị Hải – Phó Giám đốc Quỹ Phòng chống tác hại thuốc lá (Bộ Y tế)

Giá thuốc lá tại Việt Nam vì thế vẫn ở mức thấp, chỉ khoảng 0,9 USD/bao. Có đến 40 nhãn hiệu thuốc lá được bán dưới 10.000 đồng/bao, thậm chí có loại chỉ 7.000 – 8.000 đồng/bao. Mức giá rẻ này khiến thuốc lá dễ dàng tiếp cận với người có thu nhập thấp, thanh thiếu niên và cả trẻ em – nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất.

Thuế thấp – Hệ lụy cao

Tại Việt Nam, bà Hải cho biết mỗi năm có tới 85.500 ca tử vong do sử dụng thuốc lá trực tiếp và 18.800 ca tử vong do hút thuốc lá thụ động. Tổng cộng, Việt Nam mất đi 104.300 sinh mạng mỗi năm vì các bệnh liên quan đến thuốc lá. Theo bà Hải, các con số này không chỉ là những thống kê khô khan, mà còn là lời cảnh tỉnh về một thực trạng đáng lo ngại về thực trạng thuốc lá đang tàn phá sức khỏe và cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn người mỗi năm.

Thực trạng giá rẻ khiến tỷ lệ hút thuốc vẫn ở mức cao, kéo theo gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế ngày càng lớn. Theo bà Hải, điều này đe dọa trực tiếp đến các mục tiêu quốc gia về kiểm soát thuốc lá và các cam kết phát triển bền vững của Việt Nam trong lĩnh vực y tế.

"Việc cải cách chính sách thuế, đặc biệt là áp dụng thuế tuyệt đối và xây dựng lộ trình tăng thuế định kỳ là cực kỳ cần thiết. Nếu thực hiện kịp thời, chúng ta có thể cứu sống hàng nghìn người, giảm tổn thất về kinh tế và xã hội", bà Hải nhận định.

Ông Nguyễn Ngọc Anh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chính sách và phát triển, cũng đã bác bỏ lập luận này và chia sẻ theo báo cáo khảo sát năm 2025 của trung tâm, thuế chưa tăng nhưng giá thuốc lá tại các cửa hàng bán lẻ đã lên đồng thời giá thuốc lá lậu leo thang tương ứng.

“Như vậy, lập luận thuế tăng dẫn đến tiêu dùng giảm do giá của thuốc lá lậu rẻ đi của các doanh nghiệp thuốc lá lại đi ngược lại với câu chuyện thực tế," ông Ngọc Anh nói.

Ông Nguyễn Ngọc Anh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chính sách và phát triển

Chiến lược thuế: Vì tương lai khỏe mạnh và công bằng hơn

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo, các quốc gia nên áp dụng hệ thống thuế hỗn hợp, trong đó có thuế tuyệt đối với mức đủ lớn và điều chỉnh định kỳ để đảm bảo giá thuốc lá tăng tương ứng với mức tăng thu nhập. Mục tiêu lý tưởng là thuế chiếm ít nhất 75% giá bán lẻ.

Ông Phạm Văn Long – Giám đốc VESS cho rằng, tăng thuế thuốc lá không chỉ giảm tiêu dùng mà còn tạo điều kiện cải thiện sức khỏe người lao động, giảm chi phí y tế và tăng năng suất xã hội. "Đây là một chính sách đa mục tiêu – vừa nâng cao sức khỏe cộng đồng, vừa tạo thêm nguồn lực để đầu tư cho giáo dục, xóa đói giảm nghèo và phát triển bền vững", ông Long phân tích.

Cùng quan điểm, TS Đào Thế Sơn – chuyên gia Tổ chức Vital Strategies nhấn mạnh: "Thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá là một loại 'thuế sức khỏe'. Việc tăng thuế không chỉ nhằm tăng thu ngân sách mà còn là công cụ điều tiết hành vi tiêu dùng, hướng tới một xã hội khỏe mạnh và công bằng hơn".

TS Sơn đề xuất, Việt Nam nên áp dụng mức thuế tuyệt đối từ 5.000 đồng/bao vào năm 2026 và tăng dần lên 15.000 đồng/bao vào năm 2030 để đạt được hiệu quả tối ưu.