Làm chủ AI an toàn trở thành bài toán quản trị của doanh nghiệp Việt

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) được trao quyền truy cập dữ liệu, sử dụng công cụ và thực hiện nhiều bước công việc liên tiếp, một câu hỏi quan trọng đặt ra với doanh nghiệp: điều gì sẽ xảy ra nếu hệ thống hành động ngoài dự kiến, gây sai sót và không được phát hiện kịp thời?

Cảnh báo mới đây của Chủ tịch Microsoft Brad Smith cho thấy khoảng cách giữa tốc độ phát triển AI và các cơ chế bảo đảm an toàn đang trở thành vấn đề cần được quan tâm thường xuyên và tập trung giải quyết khi có những tình huống bất trắc. Với Việt Nam, đây cũng là bài toán quản trị cần được tính đến trong quá trình phát triển công nghệ theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.

AI phát triển nhanh, cơ chế kiểm soát cần theo kịp

Theo Reuters ngày 12/10/2026, trong cuộc phỏng vấn thuộc chương trình podcast Big Boss Interview của BBC, Brad Smith cho rằng AI đang chịu những yêu cầu an toàn ít chặt chẽ hơn nhiều sản phẩm thông thường.

Chủ tịch Tập đoàn Microsoft Brad Smith.

Chủ tịch Microsoft nhấn mạnh: “Máy giặt hiện phải tuân thủ nhiều quy định an toàn hơn AI; mỗi hộp sữa được bán trong cửa hàng cũng chịu các quy định và hoạt động kiểm tra an toàn”.

Những hình ảnh trong so sánh của Chủ tịch Microsoft cho thấy một thiết bị máy móc có thể có cơ chế hoạt động rất phức tạp nhưng đã được thiết lập, định hình sẵn trong khi với công nghệ AI thì hệ thống giám sát còn trong quá trình hoàn thiện.

Điều đáng chú ý trong cảnh báo này không chỉ là sự khác biệt về quy định, mà còn là yêu cầu xác lập trách nhiệm khi AI gây ra hậu quả trong thực tế.

Brad Smith đề xuất các doanh nghiệp cần có cơ chế dừng khẩn cấp, thường được gọi là “kill switch”, để tạm dừng hoặc hạn chế hoạt động của hệ thống khi xuất hiện nguy cơ mất kiểm soát. Ông đồng thời kêu gọi thiết lập nghĩa vụ báo cáo sự cố, thông báo cho những người bị ảnh hưởng và tăng cường đánh giá an toàn độc lập đối với các hệ thống AI mới.

Đây là những đề xuất chính sách nhằm tăng khả năng giám sát và kiểm chứng, không đơn thuần là bổ sung một tính năng kỹ thuật cho sản phẩm.

Với AI có khả năng tự thực hiện nhiều nhiệm vụ, việc kiểm soát cần được xem xét xuyên suốt quá trình vận hành. Một hệ thống có thể tạo ra kết quả hợp lý ở bước đầu nhưng vẫn phát sinh rủi ro khi truy cập dữ liệu, sử dụng công cụ hoặc tương tác với các nền tảng khác.

Do đó, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào cam kết của nhà cung cấp rằng AI hoạt động an toàn. Khả năng phát hiện bất thường, giới hạn quyền truy cập và can thiệp kịp thời cần trở thành một phần của quy trình quản trị.

Nghị quyết 57 đặt ra yêu cầu làm chủ công nghệ gắn với an toàn

Đối với Việt Nam, phát triển AI không chỉ là câu chuyện đầu tư công nghệ mà còn gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, an toàn dữ liệu và chủ quyền số.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Định hướng này tạo cơ sở để thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược, trong đó có AI.

Đáng chú ý, Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ ngày 7/7/2026 về kết luận tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, đồng thời không vì lo ngại rủi ro mà làm chậm đổi mới sáng tạo. Theo nội dung được nêu trong tài liệu nguồn, các hệ thống số, cơ sở dữ liệu và nền tảng số cần được thiết kế, xây dựng, vận hành theo yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ đầu.

Đặt trong bối cảnh AI ngày càng được tích hợp vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, nguyên tắc này gợi mở yêu cầu đưa quản trị rủi ro vào ngay từ khâu lựa chọn công nghệ, thiết kế quy trình và xác định quyền hạn của hệ thống.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa định hướng chính sách chung và các yêu cầu pháp lý cụ thể đối với từng loại hệ thống AI. Những cơ chế như ngắt khẩn cấp, báo cáo sự cố bắt buộc hay đánh giá độc lập cần được nghiên cứu, thiết kế phù hợp với mức độ rủi ro và khuôn khổ pháp luật áp dụng.

Tiến sĩ Mạc Quốc Anh - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội.

Theo Tiến sĩ Mạc Quốc Anh - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội (Hanoisme), kiểm soát AI cần dựa trên ba nền tảng: chất lượng dữ liệu, quản trị và quy trình, cùng vai trò quyết định của con người.

Ông nhấn mạnh dữ liệu phải bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”, đồng thời doanh nghiệp cần xây dựng quy trình rõ ràng, kiểm soát xuyên suốt và xác định cụ thể trách nhiệm của con người trong quá trình sử dụng AI.

Đây là những điều kiện quan trọng để hạn chế sai lệch từ đầu vào, giảm nguy cơ bỏ sót thông tin và tránh tình trạng không xác định được trách nhiệm khi hệ thống phát sinh lỗi.

Ba lớp kiểm soát doanh nghiệp cần tính đến

Từ cảnh báo của Brad Smith và các yêu cầu quản trị được đặt ra trong nước, doanh nghiệp có thể xem xét ba lớp kiểm soát khi triển khai AI.

Thứ nhất, bảo đảm khả năng can thiệp của con người. Với hệ thống có quyền tự thực hiện hành động, doanh nghiệp cần xác định rõ phạm vi được phép hoạt động, những nhiệm vụ bắt buộc phải có người phê duyệt và điều kiện kích hoạt cơ chế tạm dừng. Chức năng dừng khẩn cấp cần được kiểm tra thực tế, không chỉ tồn tại trên tài liệu kỹ thuật.

Thứ hai, thiết lập quy trình phát hiện và báo cáo sự cố. Doanh nghiệp cần quy định cách ghi nhận hoạt động bất thường, lưu vết cần thiết, phân công người xử lý và xác định trách nhiệm thông báo cho các bên bị ảnh hưởng. Quy trình này giúp giảm thời gian phản ứng và hỗ trợ xác định nguyên nhân khi xảy ra sự cố.

Thứ ba, đánh giá an toàn tương xứng với mức độ rủi ro. Những hệ thống có thể tác động trực tiếp đến quyền lợi khách hàng, dữ liệu nhạy cảm hoặc hạ tầng thiết yếu cần được xem xét kỹ hơn trước khi đưa vào sử dụng và trong quá trình vận hành. Việc đánh giá độc lập có thể giúp nhận diện những điểm yếu mà quá trình tự kiểm tra của nhà phát triển hoặc đơn vị sử dụng chưa phát hiện.

Ba lớp kiểm soát này không thay thế yêu cầu tuân thủ pháp luật, mà bổ sung cơ sở để doanh nghiệp quản trị công nghệ có trách nhiệm hơn.

Về dài hạn, lợi ích của AI chỉ có thể được duy trì khi đi cùng khả năng kiểm soát rủi ro. Một hệ thống giúp tiết kiệm thời gian nhưng không xác định được trách nhiệm khi sai sót xảy ra có thể tạo ra chi phí lớn hơn lợi ích ban đầu.

Cảnh báo của Chủ tịch Microsoft vì thế đặt ra một yêu cầu thực tế đối với doanh nghiệp Việt Nam: làm chủ AI không chỉ là đưa công nghệ vào hoạt động, mà còn phải biết giới hạn quyền hạn, giám sát hành vi và chủ động ứng phó khi hệ thống phát sinh vấn đề. Khi an toàn được tính đến ngay từ thiết kế, AI mới có thể trở thành nguồn lực phục vụ đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.