Trong bối cảnh biến đổi khí hậu gia tăng, đặc biệt tại các vùng dễ tổn thương như Đồng bằng sông Cửu Long, đa dạng hóa sinh kế không còn đơn thuần là chiến lược cải thiện thu nhập mà đã trở thành một cơ chế “sinh tồn” của nông hộ. Việc kết hợp nhiều nguồn thu nhập trong cùng một hộ gia đình giúp phân tán rủi ro, giảm phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp vốn chịu tác động trực tiếp của hạn hán, xâm nhập mặn hay thiên tai cực đoan.
 |
Ở Việt Nam, chính phủ đã chính thức đưa đa dạng hóa sinh kế vào Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021–2025. Tuy nhiên, câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ: liệu đa dạng hóa có thực sự giúp hộ nông dân tăng thu nhập và vượt qua rủi ro thiên tai hay không? Nghiên cứu thực nghiệm tại Bình Minh, Vĩnh Long, được triển khai trong giai đoạn 2020–2024, đã cung cấp câu trả lời thuyết phục cho vấn đề này.
Đa dạng hóa sinh kế và vai trò “đòn bẩy” của tín dụng
Nghiên cứu được thực hiện dựa trên bộ dữ liệu theo dõi 182 hộ gia đình tại thị xã Bình Minh trong giai đoạn 5 năm, qua đó phản ánh tương đối đầy đủ sự biến động sinh kế của nông hộ trong bối cảnh chuyển dịch kinh tế nông thôn. Trên cơ sở này, nhóm nghiên cứu áp dụng các phương pháp phân tích định lượng nhằm đo lường mức độ đa dạng hóa sinh kế và đánh giá tác động của chiến lược này đến thu nhập, đồng thời xem xét vai trò của các yếu tố nguồn lực như tài chính, con người và xã hội trong quá trình này.
Kết quả cho thấy, đa dạng hóa sinh kế thực sự làm tăng thu nhập của hộ gia đình. Khi mở rộng và kết hợp hiệu quả các nguồn thu, cả thu nhập nông nghiệp và phi nông nghiệp đều được cải thiện đáng kể, cho thấy đây không chỉ là giải pháp ứng phó rủi ro mà còn là chiến lược chủ động nâng cao năng lực kinh tế. Đáng chú ý, mối quan hệ giữa hai nguồn thu này mang tính bổ trợ lẫn nhau: thu nhập phi nông nghiệp tạo điều kiện tái đầu tư cho sản xuất, trong khi thu nhập nông nghiệp đóng vai trò nền tảng ổn định cho các hoạt động kinh doanh khác.
Bên cạnh đó, tín dụng đóng vai trò như một “đòn bẩy” của thu nhập phi nông nghiệp, khi khả năng tiếp cận vốn giúp các hộ mở rộng hoạt động kinh doanh, dịch vụ và tham gia sâu hơn vào thị trường. Tác động này đặc biệt rõ rệt ở những hộ có mức độ đa dạng hóa sinh kế cao, qua đó cho thấy nguồn lực tài chính không chỉ hỗ trợ mà còn khuếch đại
Những giải pháp hỗ trợ sinh kế cho nông hộ
Kết quả thực nghiệm tại địa bàn Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long mang lại nhiều gợi ý cho hoạch định chính sách nông thôn trong những giai đoạn tiếp theo:
 |
| Vĩnh Long là địa phương đang có nhiều chính sách hỗ trợ nông nghiệp sản xuất theo hướng công nghệ cao |
Tập trung hỗ trợ hộ thu nhập thấp và phụ thuộc nông nghiệp: Kết quả cho thấy, chỉ cần gia tăng một mức thu nhập phi nông nghiệp tương đối nhỏ cũng có thể làm tăng đáng kể mức độ đa dạng hóa sinh kế và kéo theo cải thiện mạnh thu nhập tổng. Điều này hàm ý rằng các can thiệp quy mô vừa phải nhưng đúng đối tượng có thể tạo hiệu ứng lan tỏa lớn. Do đó, cần ưu tiên các công cụ như tín dụng ưu đãi, đào tạo nghề ngắn hạn và hỗ trợ chuyển đổi việc làm cho nhóm hộ dễ bị tổn thương nhưng có tiềm năng chuyển đổi cao.
Mở rộng tín dụng vi mô gắn với đào tạo kỹ thuật và quản lý vốn: Nhiều hộ vẫn khó tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản thế chấp hoặc kiến thức tài chính. Chính quyền địa phương cần kết hợp giữa cung cấp vốn và huấn luyện kiến thức tài chính để đảm bảo người dân sử dụng vốn hiệu quả, tránh rơi vào nợ xấu. Việc lồng ghép chương trình tín dụng của Ngân hàng Chính sách Xã hội với hướng dẫn kỹ thuật khởi nghiệp nông thôn có thể nhân đôi tác động tích cực.
Thúc đẩy mô hình sinh kế thích ứng khí hậu: Vì đa dạng hóa giúp giảm tổn thất do thiên tai, nên các chương trình ứng phó biến đổi khí hậu cần tích hợp khía cạnh sinh kế. Ví dụ: khuyến khích mô hình “đa cây – đa vụ”, phát triển dịch vụ hậu cần nông sản, du lịch nông thôn, hoặc sản xuất gắn với chế biến tại chỗ. Chính sách nên khuyến khích các hộ kết hợp sản xuất nông nghiệp với hoạt động thương mại, dịch vụ, hoặc nghề phụ mang tính ổn định cao.
Tăng cường vai trò của hạ tầng và kết nối xã hội: Các yếu tố như khả năng tiếp cận thị trường, hạ tầng giao thông, kết nối số và tham gia mạng lưới xã hội có ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và khả năng đa dạng hóa sinh kế. Vì vậy, đầu tư vào hạ tầng, số hóa thông tin và phát triển các tổ chức cộng đồng không chỉ cải thiện điều kiện sống mà còn tạo nền tảng để nông hộ mở rộng cơ hội kinh tế một cách bền vững.
Từ các bằng chứng thực nghiệm, nghiên cứu tại Bình Minh khẳng định: đa dạng hóa sinh kế là chìa khóa giúp nông hộ vừa tăng thu nhập, vừa nâng cao khả năng chống chịu. Kết quả cho thấy đây không còn là phản ứng bị động mà là chiến lược chủ động, với bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về hiệu quả, đặc biệt khi có sự hỗ trợ của tín dụng và các nguồn lực sinh kế. Từ đó, đặt ra yêu cầu chuyển dịch chính sách từ “tăng năng suất” sang “tăng khả năng thích ứng và đa dạng hóa thu nhập”, hướng tới phát triển nông thôn bền vững.
