Chuyển đổi số cấp xã: dữ liệu người dân được giữ thế nào?

Chuyển đổi số ở cấp xã, phường không còn là chuyện riêng của cán bộ bộ phận một cửa. Mỗi lần làm giấy tờ, nhận trợ cấp hay khai báo thông tin, người dân đều để lại dữ liệu ở đó: họ tên, địa chỉ, số định danh, có khi cả số tài khoản nhận tiền. Dữ liệu càng nhiều, câu hỏi càng lớn: ai giữ, giữ ở đâu, và giữ có chắc không?

Toàn cảnh Hội nghị Giải pháp chuyển đổi số tại địa phương, chiều 23/10, tại phường Bắc Nha Trang.

Hội nghị đưa chuyển đổi số về xã, phường

Chiều 23/10, UBND tỉnh Khánh Hòa tổ chức Hội nghị "Giải pháp chuyển đổi số tại địa phương" tại hội trường khách sạn Champa Island, phường Bắc Nha Trang. Khoảng 400 đại biểu tham dự, gồm đại diện các sở, ngành, chính quyền các xã, phường và doanh nghiệp công nghệ số. Hội nghị nằm trong chuỗi hoạt động Ngày hội Công nghệ số tỉnh Khánh Hòa năm 2026, với chủ đề "Chuyển đổi số cấp cơ sở tỉnh Khánh Hòa: Từ Khung kiến trúc, Nền tảng và Dữ liệu số đến Quản trị địa phương, nâng cao hiệu quả phục vụ người dân".

Diễn đàn sáng 7/10 đã bàn về "cái kho" dữ liệu ở tầm tỉnh. Hội nghị lần này đưa câu chuyện chuyển đổi số về đến xã, phường, nơi người dân trực tiếp làm việc với chính quyền.

Phát biểu khai mạc, ông Đào Xuân Kỳ, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ, cho rằng trong mô hình chính quyền hai cấp, cấp xã, phường chính là "bộ mặt" của nhà nước. Theo ông, nền tảng số dùng chung và tự động hóa dịch vụ công không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà là điều kiện tiên quyết để bộ máy cơ sở vận hành trơn tru, tránh bị quá tải.

Ông Đào Xuân Kỳ, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Khánh Hòa, phát biểu khai mạc hội nghị.

Ông Kỳ cũng thẳng thắn nêu những rào cản trong chuyển đổi số của tỉnh. Cán bộ cơ sở và người dân ở một số vùng còn thiếu kỹ năng số cơ bản. Bảo đảm an toàn thông tin mạng ngày càng khó khi nguy cơ tấn công gia tăng.

Trong 7 chuyên đề về chuyển đổi số của hội nghị, tham luận của Công an tỉnh về an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu tại cấp cơ sở chạm đúng vào điều nhiều người dân quan tâm.

Chuyển đổi số càng sâu, nguy cơ càng lớn

Trình bày tham luận về an toàn dữ liệu trong chuyển đổi số cấp cơ sở, ông Đinh Quang Hưng, Phó Trưởng phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (PA05), Công an tỉnh, nêu nhận định: chuyển đổi số càng sâu, nguy cơ càng lớn. Ông dẫn kết quả kiểm tra năm 2026. Có 161 hệ thống thông tin của cơ quan Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc trên địa bàn được kiểm tra, đánh giá an ninh mạng. Nhiều hệ thống còn điểm yếu về cấu hình, cập nhật phần mềm, quản lý tài khoản. Một số hệ thống đã có dấu hiệu bị tấn công, xâm nhập.

Ông Đinh Quang Hưng, Phó Trưởng phòng PA05, Công an tỉnh Khánh Hòa, trình bày tham luận về an toàn dự liệu tại cấp cơ sở

Toàn tỉnh hiện có 65 đơn vị hành chính cấp xã. Khi chuyển đổi số về đến cơ sở, mỗi nơi trực tiếp quản lý một khối dữ liệu lớn về dân cư, hộ tịch, đất đai, an sinh xã hội.

Có thể hình dung mỗi xã, phường như một gian kho giữ đồ quý của người dân. Đồ quý ấy là dữ liệu. Còn tài khoản, mật khẩu của cán bộ chính là chìa khóa mở kho.

Vậy kho thường bị hở ở đâu?

Không hẳn ở tường kho. Theo tham luận, nhiều nguy cơ đến từ cách giữ chìa hằng ngày. Cán bộ đã chuyển công tác, nghỉ việc nhưng tài khoản vẫn còn hiệu lực, giống chìa khóa cũ chưa thu lại. Tài khoản được cấp quyền tràn lan, giống một chiếc chìa mở được mọi ngăn. Danh sách công dân gửi qua tài khoản mạng xã hội cá nhân. Tệp dữ liệu nằm trên thiết bị không ai kiểm soát. Đồ quý đã ra khỏi kho mà không ai hay.

Tham luận nêu một ví dụ cụ thể: danh sách hưởng chính sách an sinh. Trong đó có nhân thân, địa chỉ, số định danh, tài khoản nhận tiền của từng người. Chỉ một lần gửi nhầm tệp, quyền lợi của nhiều người dân có thể bị xâm phạm.

Giữ chìa khóa dữ liệu: việc của cán bộ và người dân

Nghe đến an ninh mạng trong chuyển đổi số, nhiều người nghĩ ngay đến phần mềm đắt tiền, máy chủ riêng. Tham luận của Công an tỉnh đưa ra cách nhìn khác: không cần hệ thống đắt tiền ở từng xã.

Theo mô hình được trình bày, tỉnh bảo vệ tập trung các nền tảng dùng chung, giám sát, cảnh báo sớm và hỗ trợ xử lý khi có sự cố. Giống như cả dãy kho có chung một đội bảo vệ, thay vì mỗi gian tự thuê người gác. Phần việc của cơ sở là giữ chìa cho cẩn thận: dùng đúng quy định, quản lý chặt người dùng, thiết bị, dữ liệu và khắc phục ngay khi có cảnh báo.

Nhiều việc làm được ngay, không phải chờ dự án đầu tư. Mỗi cán bộ một tài khoản riêng, tức mỗi người một chìa. Bật xác thực nhiều lớp (ngoài mật khẩu, hệ thống hỏi thêm một mã gửi về điện thoại), như cửa kho có thêm ổ khóa thứ hai. Tài khoản của người đã chuyển công tác được thu hồi ngay. Quyền truy cập cấp theo nhiệm vụ, chìa nào mở ngăn nấy.

Với dữ liệu, tham luận đề nghị thực hiện nhất quán "4 đúng": thu thập đúng căn cứ, sử dụng đúng mục đích, phân quyền đúng người, chia sẻ đúng kênh. Khi có sự cố, một câu được nhấn mạnh: "Chậm báo cáo không làm sự cố nhỏ đi."

Kho được canh chặt, kẻ gian chuyển sang tìm cách lấy chìa từ chính người dân.

Thủ đoạn quen thuộc là giả danh. Giả cán bộ công an, cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội. Rồi yêu cầu cung cấp mã OTP, cài ứng dụng lạ, quét mã QR, chuyển tiền. Mã OTP là dãy số ngân hàng gửi qua tin nhắn để xác nhận giao dịch, có thể xem như chiếc chìa dùng một lần. Đọc mã ấy cho người lạ là trao tận tay chìa khóa tài khoản của mình. Tinh vi hơn, trí tuệ nhân tạo (AI) bị lợi dụng để giả hình ảnh, giả giọng nói người thân hoặc cán bộ.

Thông điệp Công an tỉnh gửi đến người dân gói trong "4 không": không vội tin, không vội bấm đường dẫn, không cung cấp mã OTP, không chuyển tiền khi chưa xác minh. Theo hướng dẫn tại hội nghị, khi nghi ngờ bị lừa, người dân cần báo ngay cho ngân hàng nếu đã chuyển tiền, lưu giữ tin nhắn, chứng cứ và trình báo cơ quan công an.

Ông Đào Xuân Kỳ xem chính quyền số là nền tảng, còn cuộc sống số là kết quả. Nhưng chìa khóa dữ liệu của người dân lại đang nằm trong tay cán bộ cơ sở, nơi ông thừa nhận kỹ năng số còn thiếu ở một số vùng. Khi chuyển đổi số đưa ngày càng nhiều dịch vụ công lên mạng, người giữ chìa đã được chuẩn bị đủ để giữ chắc chưa?