Thông tư 65/2026/TT-BCT làm rõ cơ chế chỉ định đầu mối và phân bổ chỉ tiêu xuất khẩu gạo theo hợp đồng tập trung. Chính sách tạo cơ sở để những thương nhân không trực tiếp ký kết vẫn có cơ hội tham gia thị trường. Tuy nhiên, khi khả năng tiếp cận hợp đồng phụ thuộc điều kiện kinh doanh, năng lực cung ứng và vị trí trong hệ thống phân bổ, câu hỏi đặt ra là doanh nghiệp nhỏ và vừa có thực sự được cạnh tranh trên một sân chơi đủ rộng?
Một hợp đồng lớn, nhiều tầng tiếp cận thị trường
Khoản 1 Điều 3 Thông tư 65 quy định việc chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung căn cứ các tiêu chí tại khoản 2 Điều 19 Nghị định 365/2026/NĐ-CP.
Theo khoản 1 Điều 4, khi có từ hai đầu mối trở lên tại một thị trường nhưng phía nhập khẩu chỉ chấp nhận một thương nhân ký kết trong mỗi đợt, cơ chế đầu mối luân phiên được áp dụng.
Đáng chú ý, khoản 3 Điều 4 xác định các thương nhân đầu mối được trực tiếp xuất khẩu 20% lượng gạo của hợp đồng tập trung. Trong phần 20% này, đầu mối ký kết thực hiện hai phần ba; một phần ba còn lại chia đều cho các đầu mối không ký kết.
Cách phân chia trên giúp tổ chức trách nhiệm giữa những thương nhân đã được chỉ định, nhưng không có nghĩa mọi doanh nghiệp xuất khẩu đều được hưởng một phần của 20% hợp đồng.
Phần chỉ tiêu ủy thác dành cho các thương nhân khác được thực hiện theo Điều 6–9 Thông tư 65 và Điều 19 Nghị định 365.
Đây là điểm cần nhìn nhận từ góc độ cạnh tranh: Doanh nghiệp có thể tham gia một hợp đồng tập trung mà không trực tiếp đàm phán, nhưng quyền tham gia không được hình thành chỉ bằng mong muốn kinh doanh.
 |
| Thông tư 65/2026/TT-BCT Hợp đồng xuất khẩu gạo tập trung: Cơ hội không thiếu, doanh nghiệp nhỏ khó chen chân? |
Doanh nghiệp nhỏ muốn được phân bổ phải có năng lực thực chất
Theo điểm a khoản 2 Điều 6 Thông tư 65, thương nhân không có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo không thuộc diện được phân bổ chỉ tiêu ủy thác. Điểm b cùng khoản loại trừ các trường hợp tại khoản 8 Điều 19 Nghị định 365.
Điều 7 thiết lập quy trình đăng ký, tổng hợp danh sách thông qua Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và quyết định phân bổ của Bộ Công Thương.
Như vậy, khả năng tiếp cận hợp đồng được xác định bằng cả tư cách pháp lý lẫn năng lực đáp ứng tiêu chí.
Khoản 4 Điều 8 còn quy định lượng phân bổ không vượt quá số lượng thương nhân đăng ký.
Đây là giới hạn cần thiết để doanh nghiệp cân nhắc giữa cơ hội doanh thu và khả năng thực hiện.
Với doanh nghiệp nhỏ, bài toán khó không chỉ là đủ điều kiện nhận chỉ tiêu. Muốn giao hàng, họ còn phải huy động vốn thu mua, bảo đảm chất lượng, kho bãi, vận chuyển và tiến độ.
Một chỉ tiêu vượt quá năng lực có thể chuyển từ cơ hội mở rộng thị trường thành áp lực dòng tiền.
Trong thời gian chưa áp dụng đánh giá tín nhiệm, khoản 4 Điều 18 quy định chỉ tiêu được phân bổ bằng nhau cho các thương nhân đăng ký và đáp ứng điều kiện. Đây là giai đoạn doanh nghiệp nhỏ có thể tận dụng để xây dựng năng lực, trước khi việc phân bổ gắn với mức tín nhiệm từ năm 2028.
Ba ngày trả lại chỉ tiêu: Sự chậm trễ có thể đánh mất cơ hội
Khoản 1 Điều 9 Thông tư 65 yêu cầu thương nhân không thực hiện được chỉ tiêu phải báo cáo bằng văn bản trong thời hạn ba ngày kể từ khi có thông báo của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, đồng thời sao gửi Bộ Công Thương.
Theo khoản 2 Điều 9, trường hợp không thực hiện hoặc không thực hiện hết chỉ tiêu mà không báo cáo đúng thời hạn được xác định là không thực hiện được chỉ tiêu ủy thác.
Khoản 3 Điều 9 quy định việc phân bổ lại lượng gạo đó cho các thương nhân đầu mối.
Vì vậy, doanh nghiệp không nên đăng ký chỉ tiêu với tâm lý có thể điều chỉnh bất cứ lúc nào.
Quyết định tham gia cần dựa trên nguồn hàng thực có, hạn mức tín dụng, khả năng giao nhận và phương án xử lý khi thị trường biến động.
Đối với hộ thu mua, xay xát, chế biến gạo, Thông tư không mặc nhiên trao quyền nhận chỉ tiêu ủy thác. Cơ hội chủ yếu nằm ở việc trở thành đối tác cung ứng ổn định cho doanh nghiệp đủ điều kiện xuất khẩu.
Hợp đồng liên kết cần quy định rõ sản lượng, tiêu chuẩn gạo, giá mua, thời hạn thanh toán và trách nhiệm khi không giao đủ hàng.
Công bằng không đồng nghĩa phân bổ bình quân
Thông tư 65 thiết lập cơ chế xác định đầu mối, đăng ký, phân bổ và trả lại chỉ tiêu hợp đồng tập trung.
Doanh nghiệp nhỏ cần chuẩn bị năng lực trước khi đăng ký; hộ kinh doanh nên củng cố vai trò trong chuỗi cung ứng.
Một chính sách mở rộng cơ hội xuất khẩu chỉ đạt hiệu quả khi chỉ tiêu được trao cho những thương nhân có khả năng thực hiện, đồng thời không tạo ra rào cản quá lớn khiến doanh nghiệp nhỏ mất cơ hội trưởng thành.
