Giao thông – “kẻ giấu mặt” của ô nhiễm không khí đô thị

Bụi mịn gây ung thư

Bác sĩ Lê Thị Xuân Mai - Phó khoa hô hấp Bệnh viện Nhân dân 115 – cho rằng ô nhiễm không khí ngoài trời (ambient) là nguyên nhân chính gây bệnh mạn tính và tử vong sớm.

Ô nhiễm không khí trong đó bụi chiếm tỉ lệ khá lớn, gồm: bụi thô kích thước khá lớn chỉ đi đến vùng hầu họng và khí quản, còn bụi mịn PM.25 có thể vào phế quản, xâm nhập vào các mạch máu. Bụi mịn PM2.5 là "sát thủ" thầm lặng dễ dàng xâm nhập sâu vào phổi, gây ra các bệnh về tim mạch, hô hấp, ung thư.

Bà khuyến cáo người dân nên đeo khẩu trang lọc hạt đạt chuẩn khi phải ra ngoài vào ngày ô nhiễm cao.

Tại hội thảo “Giải pháp giảm ô nhiễm không khí đô thị”, do báo Tuổi Trẻ tổ chức vào sáng 15/8/2025, nhà báo Trần Xuân Toàn - Phó Tổng biên tập báo Tuổi Trẻ - cho rằng vấn đề ô nhiễm không khí, nhất là ở các đô thị lớn ngày càng trầm trọng, cần sớm "bắt mạch" nguyên nhân ô nhiễm để đưa ra giải pháp, kiến nghị xây dựng chính sách phù hợp.

Chúng ta phải xác định ô nhiễm đến từ khu vực nào?

Đầu tiên phải kể đến sản xuất công nghiệp. Sau sáp nhập, không gian phát triển của TP. Hồ Chí Minh rộng lớn. Trong đó, Bình Dương là cụm công nghiệp lớn; Bà Rịa - Vũng Tàu cũng nhiều doanh nghiệp sản xuất, cảng biển, logistics... cũng không ngừng tác động đến không khí.

Cùng với đó, ngành xây dựng với hàng loạt công trường, đi đâu chúng ta cũng có thể thấy những dự án đang thi công thì tác động đến bầu khí quyển là không nhỏ, cần quan tâm đánh giá.

Nhà báo Trần Xuân Toàn - Phó Tổng biên tập báo Tuổi Trẻ. Ảnh: TT.

Ngành giao thông TP. Hồ Chí Minh với mật độ giao thông cao nhất cả nước, chỉ riêng khu trung tâm lượng xe cá nhân ngày càng tăng, nguồn phát thải không ngừng phát sinh.

“Chính vì vậy, nếu TP. Hồ Chí Minh không có giải pháp kiểm soát kịp thời sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống và kinh tế - xã hội”, ông Toàn nói.

Người dân đô thị hít thở 10.000 lít khí/ngày với không khí ô nhiễm

TS Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam – cho hay ô nhiễm không khí đang ở mức báo động đỏ, không thể chần chừ giải quyết khi mỗi người trung bình hít thở 10.000 lít khí hằng ngày.

Ông Tùng nêu rõ không khí ô nhiễm khi chứa nhiều bụi mịn PM2.5 (là loại có kích thức nhỏ hơn 2,5um, nhỏ hơn 1/30 sợi tóc). Trong quý I và II/2025, TP. Hồ Chí Minh có hơn 65 ngày ô nhiễm vượt chuẩn. Do đó, TP. Hồ Chí Minh đang đứng thứ 4 trong danh sách thành phố lớn ô nhiễm không khí nhất thế giới.

Còn tại Hà Nội, trung bình không khí năm là 47um/m³ vượt 1,8 lần so với quy chuẩn cho phép của Việt Nam. Nửa đầu năm 2025, các đơn vị ghi nhận hơn 80 ngày có nồng độ PM2.5 vượt ngưỡng xấu và rất xấu, với những đợt cao điểm AQI lên tới 200-250. Ô nhiễm không khí đặc biệt vào mùa đông (từ tháng 10 năm trước đến tháng 4 năm sau).

TS Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam - trình bày tham luận tại hội thảo. Ảnh: Ban Mai.

TS Tùng xác định "kẻ giấu mặt" của ô nhiễm không khí ở đô thị chính là giao thông (ở phường nội thành và các tuyến đường quốc lộ). Nhất là từ khí thải của ô tô, xe máy chạy xăng dầu, bụi đường, một phần do ma sát má phanh...

Các đô thị chưa kiểm soát tốt các nguồn thải, nhận thức về tác hại ô nhiễm không khí và quyết tâm chính trị giải quyết vấn đề ở một số nơi chưa cao. Bởi chỉ có cơ quan chuyên môn là Sở Tài nguyên - Môi trường cũ thực thi nhiệm vụ, còn các ngành khác thiếu tham gia kiểm soát.

“Với các dữ liệu và các giải pháp đã làm, kinh phí chưa thực sự đầy đủ để xây dựng các chính sách", TS Tùng nhận định.

Giải pháp: Gắn trách nhiệm người đứng đầu

Theo TS Tùng, muốn giảm thiểu ô nhiễm không khí, cơ quan quản lý phải đầu tư mạnh mẽ về nguồn lực tài chính, và cần sự phối hợp chặt chẽ các sở ngành; giữa tỉnh, thành lân cận (tính liên kết vùng).

"TP. Hồ Chí Minh cũng có thể học từ kinh nghiệm của Bắc Kinh (Trung Quốc) trong phân bổ cho địa phương, gắn trách nhiệm người đứng đầu. Chúng ta cần hành động và làm ngay. Sự trì hoãn của hôm nay là ung thư, là bệnh hô hấp mãn tính của chúng ta và thế hệ mai sau. Chúng ta không thể thở thay nhau. Nhưng chúng ta có thể hành động vì nhau", ông Tùng nhấn mạnh.

Còn theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Phó viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách Nông nghiệp và Môi trường - hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng hệ thống quan trắc, quản lý cơ sở dữ liệu giám sát 34 tỉnh, thành.

Qua thực hiện nghiên cứu, viện đưa ra đề xuất kiểm soát ô nhiễm không khí thông qua các chương trình định giá các bon; dùng tín chỉ thay thế nhiên liệu hóa thạch và tín chỉ xe điện.

Đồng thời kiểm kê, giám sát nguồn phát thải; ưu tiên bố trí nguồn lực cho hệ thống quan trắc môi trường đủ dày, phủ rộng; bố trí nguồn lực để thực hiện các biện pháp vệ sinh môi trường thường xuyên, liên tục.

Song song đó, siết chặt các quy định về tiêu chuẩn, quy chuẩn khí thải phương tiện giao thông cơ giới đường bộ; đẩy mạnh hoạt động chuyển đổi phương tiện xanh...

Về phía TP. Hồ Chí Minh, địa phương cũng đang chuẩn bị thiết lập các khu vực hạn chế phương tiện cá nhân trong giờ cao điểm, đặc biệt là ở các khu vực đông dân cư và trung tâm thành phố.

Bà Ngô Nguyễn Ngọc Thanh - Phó chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh - thông tin thời gian tới, thành phố sẽ áp dụng lộ trình áp dụng quy chuẩn Việt Nam về khí thải đối với xe ô tô và xe mô tô.

Ông Bùi Hòa An - Phó giám đốc Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh – cho rằng khi xây dựng chính sách, TP. Hồ Chí Minh xác định cần làm gì, đối tượng, ảnh hưởng, hiệu quả. Ảnh: TT.

Theo ông Bùi Hòa An - Phó giám đốc Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh – ở quy hoạch cũ, TP. Hồ Chí Minh có 8,6 triệu xe máy, 01 triệu xe ô tô. Ở quy mô TP. Hồ Chí Minh mới có tới 10 triệu xe máy, 1,6 triệu xe ô tô, điều này đặt ra thách thức ô nhiễm rất lớn.

Theo đó, Sở đang tham mưu 02 đề án, gồm: đề án phát triển giao thông công cộng, giảm xe cá nhân và đề án kiểm soát khí thải giao thông trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh...

Về phát triển giao thông công cộng, TP. Hồ Chí Minh có 2.500 xe buýt với 49% đã chuyển đổi sang xe buýt điện. Để người dân sử dụng xe buýt điện cần nâng cao tiện ích phục vụ, mạng lưới tuyến, chi phí cần hấp dẫn.

Ông An cho rằng, khi xây dựng chính sách, TP. Hồ Chí Minh xác định cần làm gì, đối tượng, ảnh hưởng, hiệu quả.

"Chính sách đi kèm phải làm sao hợp lý, đảm bảo người dân chuyển đổi xanh ít bị ảnh hưởng. Chính sách tài chính, nguồn lực nhà nước và chính sách hợp lý. Cơ chế từ Nghị quyết 98 cũng đã nói rất rõ cần khuyến khích, ưu đãi, hỗ trợ công bằng”, ông An nói.

Theo ông An, TP. Hồ Chí Minh cần nỗ lực chuẩn bị về hạ tầng sạc, giao thông tĩnh để phục vụ mục tiêu nói trên. Quy hoạch cũ TP. Hồ Chí Minh có 160ha giao thông tĩnh (bãi đậu xe, bãi xe chung cư...) đến nay mới thực hiện được 19%.

Nhằm nâng cao ý thức của người dân trong việc sử dụng phương tiện công cộng, xây dựng nhà máy, sử dụng nhiên liệu phát triển bền vững, các chuyên gia cho rằng việc chuyển đổi xanh cần xây dựng dựa vào ý thức của cộng đồng, trong đó vai trò của truyền thông, báo chí rất quan trọng.