Xuân về, khi nhịp sống chậm lại để con người lắng nghe những thanh âm sâu xa của ký ức, khí nhạc dân tộc lại vang lên như lời nhắc về cội nguồn. Trong hành trình gìn giữ và làm mới những thanh âm ấy, Nghệ sĩ Nhân dân Huỳnh Tú và Nghệ sĩ Nhân dân Thế Dân lặng lẽ đi giữa truyền thống và hiện đại, giữ cho âm nhạc Việt Nam một không gian sống bền bỉ và đầy sức gợi.

***

NSND Huỳnh Tú bước vào âm nhạc từ rất sớm, trong không gian sân khấu cải lương mà người mẹ - NSƯT Lê Thị Hảo Yến gắn bó cả đời. Những năm tháng theo chân mẹ rong ruổi từ hậu trường đã gieo vào ông một thứ ký ức nghệ thuật bền chặt, không phô trương nhưng ngấm sâu. Được đào tạo bài bản tại Nhạc viện Hà Nội, gắn bó trọn đời với khí nhạc dân tộc, Huỳnh Tú chọn cho mình vị trí ở “giữa” - giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và sáng tạo.

Với ông, khí nhạc không phải là vùng đất dễ dãi. Đó là lãnh địa hàn lâm, đòi hỏi tri thức, kỹ thuật và trên hết là căn cốt văn hóa. Hơn bốn thập kỷ qua, Huỳnh Tú không chỉ sáng tác, mà còn giảng dạy, dàn dựng, nghiên cứu, tìm cách đưa âm nhạc dân tộc vượt ra khỏi những khuôn khổ an toàn. Âm nhạc của ông dung dị mà sâu sắc, hàn lâm nhưng không lạnh lẽo – thứ âm nhạc được viết bằng trải nghiệm sống và ý thức rõ ràng về trách nhiệm văn hóa.

“Âm nhạc Việt Nam rất hay, rất phong phú. Có thể phá cách, có thể sáng tạo, nhưng không bao giờ được đánh mất hồn cốt”, ông từng chia sẻ. Đó không chỉ là một quan điểm nghệ thuật, mà là nguyên tắc sống nghề.

Dấu ấn của NSND Huỳnh Tú không chỉ nằm trong không gian học thuật hay phòng hòa nhạc. Tác phẩm “Hào khí non sông”, trình diễn tại Chương trình nghệ thuật đặc biệt Khát vọng - Tỏa sáng chào mừng thành công Đại hội XIII của Đảng năm 2021, cho thấy khả năng đưa khí nhạc dân tộc hòa vào mạch cảm xúc cộng đồng đương đại.

Màn trống hội với sự tham gia của hàng trăm học viên đã tạo nên không gian nghệ thuật hoành tráng, nơi âm nhạc không chỉ để nghe mà để khơi dậy tinh thần tự hào, kết nối con người trong một cảm thức chung về lịch sử và dân tộc. Ở đó, khí nhạc không đứng ngoài đời sống, mà trở thành tiếng nói của cộng đồng.

Cùng mạch tư duy ấy, những sáng tác mang yếu tố nghi lễ như “Tế cáo trời đất” mở ra một không gian linh thiêng, nơi âm nhạc trở thành cầu nối giữa con người với đất trời, tổ tiên. Âm nhạc, trong cách nghĩ của Huỳnh Tú, không chỉ là nghệ thuật biểu diễn mà còn là phương tiện đối thoại văn hóa.

NSND Huỳnh Tú cùng con trai Soobin Hoàng Sơn trên sân khấu.

Nếu NSND Huỳnh Tú chọn vị trí cân bằng giữa truyền thống và hiện đại, thì NSND Thế Dân lại dành gần nửa thế kỷ để minh chứng cho một điều tưởng chừng đơn giản: Nhạc cụ dân tộc không “cũ”, vấn đề nằm ở cách con người tiếp cận và trân trọng nó.

Sinh ra trong một gia đình nghệ thuật - cha là diễn viên tuồng, mẹ gắn bó với chèo, NSND Thế Dân đến với âm nhạc dân tộc như một mạch chảy tự nhiên. Rời quê Thanh Hóa ra Hà Nội từ khi chưa tròn 15 tuổi, ông gắn bó trọn đời với đàn nhị, nhạc cụ từng bị đóng khung trong những định kiến ai oán, tang lễ.

Với ông, đàn nhị là nhạc cụ có khả năng biểu đạt cảm xúc tinh tế và đa dạng bậc nhất. Không chấp nhận sự khép kín, Thế Dân dành nhiều năm nghiên cứu để tiếng đàn nhị có thể hòa điệu cùng piano, violin, cello trong không gian giao hưởng. Những tác phẩm độc tấu, những lần biểu diễn cùng Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam và quốc tế cho thấy khả năng hội nhập của âm nhạc dân tộc khi được đặt trong tư duy sáng tạo nghiêm túc.

Thậm chí, ông còn mạnh dạn đưa đàn nhị bước vào không gian âm nhạc đương đại, kết hợp với rock, với những tiết tấu hiện đại - không để gây sốc, mà để mở rộng biên độ tiếp cận cho âm nhạc truyền thống.

Sự trao truyền văn hóa trong gia đình NSND Huỳnh Tú đã ảnh hưởng sâu sắc đến Soobin Hoàng Sơn.

Điểm gặp gỡ sâu xa nhất giữa NSND Huỳnh Tú và NSND Thế Dân không chỉ nằm ở kỹ thuật hay thành tựu nghệ thuật, mà ở vai trò người thầy. Với họ, truyền nghề không đơn thuần là dạy kỹ năng biểu diễn, mà là truyền đạo - đạo làm nghề, đạo làm người trong nghệ thuật.

NSND Thế Dân, với vai trò Trưởng bộ môn Đàn nhị và Hòa tấu Dàn nhạc dân tộc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, đã đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ, giảng viên. Trên bục giảng, ông đặt nặng kỷ luật, ý thức nghề nghiệp và lòng tôn trọng âm nhạc. Nhiều học trò của ông hôm nay đã trở thành những người tiếp nối, giữ vị trí quan trọng trong đời sống âm nhạc.

Với NSND Huỳnh Tú, sự trao truyền còn mang một chiều kích đặc biệt: Trong chính gia đình mình. Không áp đặt con trai đi theo con đường truyền thống, ông âm thầm bồi đắp nền tảng âm nhạc, tư duy nghệ thuật và sự tôn trọng văn hóa dân tộc cho Soobin Hoàng Sơn. Khoảnh khắc hai cha con cùng đứng trên sân khấu, hòa giọng trong một bản xẩm Hà Nội được phối khí mới, không chỉ là điểm nhấn nghệ thuật, mà còn là biểu tượng của sự tiếp nối.

Giữa một thời đại nhiều biến động, khi ranh giới giữa truyền thống và hiện đại luôn bị thử thách, những nghệ sĩ như Huỳnh Tú và Thế Dân chọn cách đứng vững trong dòng chảy, không cực đoan giữ cũ, cũng không dễ dãi chạy theo mới. Với họ, truyền thống chỉ thực sự sống khi được đặt trong dòng chảy sáng tạo của thời đại.

Ở tuổi đã đi qua những cột mốc danh hiệu và giải thưởng, họ vẫn lặng lẽ, bền bỉ như những trụ cột tinh thần của khí nhạc Việt Nam. Những đóng góp ấy không chỉ nằm ở tác phẩm, mà còn ở con người, ở các thế hệ nghệ sĩ được dìu dắt, ở ý thức văn hóa được trao truyền. Và đó chính là giá trị bền lâu nhất của những người giữ hồn khí nhạc Việt.

NSND Thế Dân biểu diễn âm nhạc dân tộc với dàn nhạc giao hưởng thế giới.

Nội dung: Khánh Vân

Đồ họa: Hà Hương