Xuất nhập khẩu tiến sát 1.000 tỷ USD: Việt Nam đứng trước bài toán chất lượng tăng trưởng

Từ hội nhập đến bứt phá về quy mô

Theo Bộ Công Thương, từ mức 13,4 tỷ USD năm 1995, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã tăng lên gần 800 tỷ USD vào cuối năm 2024 và được dự báo sẽ chạm mốc 920 tỷ USD trong năm 2025. Sau ba thập kỷ, quy mô thương mại của Việt Nam đã tăng gần 70 lần, đưa nền kinh tế tiến sát nhóm 15 quốc gia có hoạt động thương mại lớn nhất thế giới. Những con số này cho thấy một bước tiến dài trong tiến trình hội nhập và mở cửa. Tuy nhiên, khi quy mô xuất nhập khẩu tiến gần ngưỡng 1.000 tỷ USD, câu hỏi không còn nằm ở việc “có đạt kỷ lục hay không”, mà là kỷ lục ấy phản ánh chất lượng tăng trưởng đến đâu và đặt ra những bài toán gì cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Xuất nhập khẩu tiến sát 1.000 tỷ USD: Việt Nam đối mặt bài toán chất lượng tăng trưởng

Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), dấu mốc 30 năm kể từ 1995 không chỉ mang ý nghĩa về thời gian mà còn là dấu ấn đặc biệt của tiến trình hội nhập. Việc Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 đã mở ra giai đoạn tham gia thương mại toàn cầu một cách bình đẳng, có trách nhiệm, tạo nền tảng để hoạt động xuất nhập khẩu tăng trưởng mạnh mẽ suốt ba thập kỷ qua.

Cùng với tiến trình hội nhập, đến nay, Việt Nam đã ký kết 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) với hơn 60 thị trường, giúp thương mại hàng hóa duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong thời gian dài. Các mốc 100 tỷ USD, 200 tỷ USD rồi 400 đến 500 tỷ USD lần lượt được chinh phục, trước khi tiến sát ngưỡng 1.000 tỷ USD trong giai đoạn 2024 - 2025.

Một điểm nhấn quan trọng của hoạt động ngoại thương là sự chuyển dịch của cán cân thương mại từ nhập siêu sang xuất siêu. Từ năm 2012 đến nay, Việt Nam duy trì trạng thái xuất siêu liên tục, với mức kỷ lục 28 tỷ USD vào năm 2023.

Theo ông Trần Thanh Hải, việc duy trì xuất siêu nhiều năm liền cho thấy xuất nhập khẩu không chỉ mở rộng về lượng mà còn đóng góp tích cực cho ổn định kinh tế vĩ mô, tạo nguồn ngoại tệ ổn định, giảm áp lực lên tỷ giá và củng cố dự trữ ngoại hối quốc gia.

Tuy nhiên, khi phân tích sâu hơn, các chuyên gia cho rằng, bức tranh xuất siêu này vẫn cho thấy sự mất cân đối giữa khu vực doanh nghiệp trong nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Doanh nghiệp nội địa đứng trước “luật chơi” ngày càng khắt khe

Ở góc nhìn pháp lý và hội nhập, bà Nguyễn Thị Thu Trang - Chuyên gia pháp luật và hội nhập kinh tế quốc tế cho rằng, thách thức lớn nhất của xuất khẩu Việt Nam hiện nay không chỉ đến từ thị trường hay quy mô, mà đến từ các tiêu chuẩn mới đang tái định hình thương mại toàn cầu. Các yêu cầu về phát triển bền vững, giảm phát thải, bảo vệ môi trường, tiêu chuẩn lao động, truy xuất nguồn gốc và quản trị doanh nghiệp đã trở thành điều kiện bắt buộc đối với hàng hóa xuất khẩu, đặc biệt tại các thị trường lớn.

Theo đó, những tiêu chuẩn này không còn là lựa chọn mang tính khuyến nghị, mà đã trở thành rào cản kỹ thuật bắt buộc. Doanh nghiệp nếu không chủ động thích ứng sẽ đối mặt với rủi ro thương mại ngày càng lớn. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn mới không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua rào cản trước mắt, mà còn là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh và duy trì tăng trưởng xuất khẩu trong dài hạn.

Thực tế này thể hiện rõ trong các ngành xuất khẩu chủ lực, trong đó có da giày - túi xách. Năm 2025, toàn ngành dự kiến đạt kim ngạch 28,5-29 tỷ USD, tăng khoảng 8%, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu vẫn tiềm ẩn nhiều bất ổn.

Theo bà Phan Thị Thanh Xuân - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày và Túi xách Việt Nam (Lefaso), con số tăng trưởng này là tín hiệu tích cực nhưng chưa phản ánh đầy đủ chất lượng tăng trưởng của ngành. Bà Phan Thị Thanh Xuân cho rằng doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn chủ yếu tham gia ở khâu gia công, lắp ráp, trong khi các khâu có giá trị gia tăng cao như thiết kế, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và phân phối quốc tế vẫn do doanh nghiệp FDI nắm giữ. “Doanh nghiệp trong nước đang chịu cạnh tranh rất lớn ngay trong chuỗi cung ứng xuất khẩu với khu vực FDI. Nếu không có chính sách hỗ trợ đủ mạnh để nâng cao nội lực, tăng tỷ lệ nội địa hóa, thì tăng trưởng kim ngạch sẽ khó bền vững” - bà Xuân nhấn mạnh.

Ở quy mô gần 1.000 tỷ USD, xuất nhập khẩu Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Khi dư địa mở rộng theo chiều rộng dần thu hẹp, bài toán đặt ra là nâng cao giá trị gia tăng, tăng vai trò của doanh nghiệp nội địa và giảm phụ thuộc vào FDI. Nhiều chuyên gia nhận định, xuất khẩu vẫn là động lực then chốt của tăng trưởng, nhưng chỉ thực sự bền vững khi Việt Nam làm chủ được “luật chơi”, vị trí và giá trị của mình trong chuỗi thương mại toàn cầu.